Barrundiako udalerriaren historia: jatorrietatik gaur egunera arteko ibilbidea

Barrundia, mendien, bideen eta oroimenaren arteko lurraldea

Barrundia Arabako Lautadan kokatutako udalerria da, Arabako Lurralde Historikoaren barruan. Bere historia oso lotuta dago kokapen geografikoarekin: iparraldeko mendien, Gaztelatik Europarako komunikazio bideen eta mendeetan zehar bizitza soziala eta ekonomikoa antolatu zuten herri txikien arteko lurraldea izan da.

Barrundia ez zen hasieran herri bakar gisa sortu; hainbat herrixka eta kontzejuren batasun historikoaren ondorioz osatutako udalerria da. Gaur egun udalerriaren parte dira, besteak beste, Ozaeta, Larrea, Gebara, Heredia, Etura, Audikana, Dallo, Maturana, Hermua, Etxabarri-Urtupiña, Elgea eta Marieta bezalako herriak.

Barrundiaren historia euskararen historiarekin ere lotuta dago. Mende askotan zehar euskara izan zen bertako biztanleen eguneroko hizkuntza nagusia. Geroago, Aro Modernoan eta Aro Garaikidean erabilera nabarmen gutxitu zen, baina azken hamarkadetan berreskuratze eta indartze prozesu garrantzitsua bizi izan du.

---

Erdi Aroaren aurretik: lehenengo gizakiak Barrundiako inguruan

Historiaurrea – V. mendera arte

Lehen biztanleen aztarnak

Arabako Lautadan gizakiaren presentzia milaka urte atzera doa. Gaur egun ezagutzen ditugun Barrundiako herriak geroago sortu baziren ere, lurralde hau lehen komunitateek erabiltzen zuten ehizarako, abeltzaintzarako eta, ondoren, nekazaritzarako.

Neolito garaian, gutxi gorabehera K.a. 5000 eta K.a. 3000 urteen artean, gizakiak bizimodu egonkorragoa garatzen hasi ziren. Animaliak etxekotzeak eta lurra lantzen hasteak aldaketa handiak ekarri zituen.

Elgea mendilerroa bezalako inguruko eremu menditsuek garrantzi handia izan zuten antzinako gizarteentzat. Leku horiek abereentzako larre, igarobide eta erreferentzia geografiko gisa erabiltzen ziren.

---

Erromatarren garaia

K.a. I. mendetik K.o. V. mendera

Barrundia komunikazio bideen inguruan

Erromatar garaian Arabako Lautadak garrantzi estrategikoa hartu zuen bere kokapenagatik.

K.o. I. eta V. mendeen artean erromatarrek hainbat bide garatu zituzten Iberiar penintsulako lurraldeak lotzeko. Arabako Lautada Ebro haranaren eta Kantauri aldearen arteko pasabide naturala zen.

Barrundia batez ere landa eremua izaten jarraitu zuen, baina erromatarren eragina hainbat arlotan nabaritu zen:

• nekazaritza antolatzeko modu berriak,
• merkataritza harremanak,
• komunikazio bideak,
• administrazio eredu berriak.

Hala ere, bertako biztanleek ohitura zahar asko mantendu zituzten, baita euskararekin lotutako hizkuntza tradizionalak ere.

---

Goi Erdi Aroa: Barrundiako herrien sorrera

VIII-XI. mendeak

Lehen herrixken sorrera

Erromatar Inperioa desagertu ondoren, Erdi Aroko lehen mendeetan gaur egungo Barrundia osatzen duten herri asko sendotzen hasi ziren.

IX. eta XI. mendeen artean landa komunitate txikiak sortu ziren. Herri horiek normalean elementu hauen inguruan antolatzen ziren:

• eliza bat,
• nekazaritzarako lurrak,
• erabilera komuneko eremuak,
• familia nekazariak.

Biztanle gutxiko komunitateak ziren, eta elkarlana ezinbestekoa zen eguneroko bizitzan.

Garai honetan gaur egun ezagutzen dugun paisaia antolatzen hasi zen: herrien inguruko soroak, herriak lotzen zituzten bideak eta egurra nahiz abereentzako erabiltzen ziren mendiak.

---

XI. mendea: lehen dokumentuak eta Erdi Aroko sendotzea

1025. urtea: Donemiliagako Goldea

Barrundiako eta Arabako historiarako data garrantzitsuenetako bat 1025. urtea da.

Urte horretan sortu zen Donemiliagako Goldea izeneko dokumentua. Bertan Arabako hainbat herriren izenak agertzen ziren, Donemiliaga Kukulako monasterioari ordaindu beharreko zergekin lotuta.

Dokumentu honek erakusten du XI. menderako Arabako herri askok antolaketa sendoa zutela.

Garai hartan Barrundiako hainbat herrixka jada finkatutako komunitateak ziren.

---

Euskara Erdi Aroko Barrundian

XI-XV. mendeak

Barrundia, lurralde euskalduna

Erdi Aroan Barrundia Arabako eremu euskaldunaren barruan zegoen.

Euskara zen herritarren eguneroko hizkuntza nagusia:

• etxean,
• nekazaritza lanetan,
• bizilagunen arteko harremanetan,
• herriko bizitzan.

Herrien, mendien eta leku askoren izenek euskararen aztarna mantentzen dute.

Adibidez:

Etxabarri-Urtupiña

“Etxabarri” euskaratik dator:

• etxe = bizilekua
• barri/berri = berria

Bere esanahia “etxe berria” izango litzateke.

Ozaeta eta Elgea

Bi izen hauek ere euskal toponimiarekin lotutako izen zaharrak dira.

Leku izenek erakusten dute euskara oso lotuta egon dela Barrundiako paisaiarekin eta nortasunarekin.

---

Behe Erdi Aroa: nobleak, dorreak eta boterea

XIII-XV. mendeak

Gebarako jaunen garrantzia

XIII. eta XV. mendeen artean familia noble batzuek indar handia hartu zuten inguruan.

Adibiderik garrantzitsuenetako bat Gebarako leinua izan zen.

Gebarako jaunek eragin handia izan zuten Arabako historian eta Erdi Aroko politikan parte hartu zuten.

Dorretxeak eta gazteluak familia boteretsu horien sinbolo bihurtu ziren.

Garai hartako gizartea honela banatzen zen:

• nekazariak,
• lur jabe txikiak,
• Elizako kideak,
• nobleak.

Ekonomia batez ere nekazaritzan eta abeltzaintzan oinarritzen zen.

Produktu nagusiak hauek ziren:

• zerealak,
• lekaleak,
• baratzeko produktuak.

Basoa ere oso baliabide garrantzitsua zen.

---

Aro Modernoa

XVI-XVIII. mendeak

Nekazaritza eta administrazio aldaketak

Aro Modernoan Barrundiak landa izaera mantendu zuen.

Kontzejuek garrantzi handia izan zuten herrien antolaketan. Bizilagunek erabakiak hartzen zituzten gai hauen inguruan:

• bideak,
• mendiak,
• iturriak,
• larreak,
• herriko eraikinak.

Kontzeju sistema hau Arabako ezaugarri historiko garrantzitsuenetako bat da eta gaur egun ere mantentzen da.

---

Euskararen atzerakada

XVIII-XIX. mendeak

Hizkuntzaren aldaketa Arabako Lautadan

Aro Modernotik aurrera euskararen erabilera gutxitzen hasi zen Arabako hainbat lekutan.

Mende askotan Barrundia euskalduna izan zen, baina hainbat faktorek gaztelaniaren hedapena bultzatu zuten:

• administrazioan gaztelania erabiltzea,
• aldaketa ekonomikoak,
• hirien eragina,
• hezkuntza gaztelania hutsean egitea.

XVIII. eta XIX. mendeetan euskara eguneroko erabileratik pixkanaka urrundu zen.

Hala ere, bizirik mantendu zen:

• herrien izenetan,
• abizenetan,
• ohituretan,
• ahozko oroimenean.

---

XIX. mendea: gerrak eta aldaketa politikoak

Karlistaldiak

XIX. mendean aldaketa eta gatazka handiak gertatu ziren.

Karlistaldiek (1833-1876) eragin handia izan zuten Euskal Herrian eta Arabako landa eremuetan.

Gatazka horiek eragina izan zuten:

• foruetan,
• antolaketa politikoan,
• ekonomian.

1876ko porrot karlistaren ondoren foru sisteman aldaketa handiak gertatu ziren.

---

XX. mendea: modernizazioa eta landa eremuaren aldaketa

Nekazaritzatik bizimodu berrietara

XX. mendean Barrundia asko aldatu zen.

Nekazaritzaren mekanizazioak lan egiteko modua aldatu zuen eta gazte askok hirietara jo zuten lan bila, batez ere Gasteizera.

Ondorio nagusiak izan ziren:

• biztanleriaren beherakada,
• nekazaritza tradizionalaren aldaketa,
• bizimodu berrien sorrera.

Hala ere, herriek beren nortasuna eta kontzejuen antolaketa mantendu zuten.

---

Euskararen berreskurapena

XX. mendearen amaiera – XXI. mendea

Hizkuntzaren berpizkundea

XX. mendearen amaieratik aurrera euskararen berreskuratze prozesua hasi zen.

1979an Euskadiko Autonomia Erkidegoa sortu ondoren, euskara eta gaztelania hizkuntza ofizial bihurtu ziren.

Barrundian euskara sustatzeko hainbat ekimen garatu dira:

• euskarazko hezkuntza,
• kultur jarduerak,
• udal zerbitzu elebidunak,
• euskarazko seinaleak,
• belaunaldi berrien erabilera.

Euskara berriro ere udalerriaren nortasunaren parte garrantzitsua bihurtu da.

---

Barrundia gaur egun

XXI. mendea

Natura, ondarea eta nortasuna

Gaur egun Barrundia tradizioa eta modernitatea uztartzen dituen udalerria da.

Bere ondare historikoan aurkitzen dira:

• kontzejuak,
• Erdi Aroko elizak,
• antzinako bideak,
• landa ondarea,
• jai eta ohiturak.

Aldi berean, etorkizunera begira lan egiten du:

• ingurumenaren babesean,
• berdintasunean,
• kulturan,
• euskararen sustapenean,
• herritarren parte-hartzean.

Ullibarri-Ganboako urtegia, Elgea mendilerroa eta inguruko naturaguneak Barrundiaren nortasunaren parte dira.

---

Mila urte baino gehiagoko historia duen udalerria

Barrundiaren historia belaunaldiz belaunaldi eraikitako historia da.

Lehen biztanleetatik hasi, Erdi Aroko herrixketatik igaro, Gebarako leinuen garaitik pasatu eta gaur egungo udalerrira arte, Barrundiak bere nortasuna mantentzen jakin du.

Bere herriek, mendiek, bideek eta euskarazko izenek erakusten dute lurraldea, hizkuntza eta komunitatea betidanik elkarrekin lotuta egon direla.