Barrundia: parrokia historikoa, arte erlijiosoa, landa-ondarea eta kontzejuaren memoria

Ozaetako San Joan Bataiatzailearen eliza Barrundiako udalerriko hiriburuko ondare-elementu nagusietako bat da.

Bere historiak hainbat elementu elkartzen ditu:

• erlijio-arkitektura,
• arte barrokoa,
• parrokia-bizitza,
• herriko jaiak,
• Arabako Lautadaren bihotzeko komunitate-memoria.

---

Sarrera

San Joan Bataiatzailearen eliza Ozaetan dago, Arabako Barrundia udalerriko kontzejuan eta hiriburuan.

Historia luzea duen eraikin erlijiosoa da, herriko bizitzarekin estuki lotua.

Belaunaldi askotan zehar, eliza gurtzarako leku bat baino askoz gehiago izan zen.

Espazio hau izan zen:

• elkartzeko lekua,
• ospakizunen gunea,
• doluaren tokia,
• jaien erdigunea,
• familien memoria gordetzeko lekua.

Bere inguruan antolatu ziren:

• bataioak,
• ezkontzak,
• hiletak,
• mezak,
• jaiak,
• partekatutako tradizioak.

---

Ozaeta eta bere ingurune historikoa

Barrundiako hiriburua

Ozaeta Barrundiako udalerriko hiriburua da.

Aberastasun historiko handiko ingurune batean dago, hainbat eremuren ondoan:

• Elgeako mendilerroa,
• Arabako Lautada,
• Gebarako ingurune historikoa.

Bere kokapenak paper garrantzitsua eman dio Ozaetari lurraldearen antolaketa sozialean eta udal-antolaketan.

---

Ondare anitzeko herria

San Joan Bataiatzailearen elizaz gain, Ozaetak beste ondare-elementu batzuk ere gordetzen ditu:

• garbitoki historikoak,
• baselizak,
• zubiak,
• landa-bizitzarekin lotutako eraikinak.

Multzo horrek guztiak kontzejuaren bilakaera ulertzen laguntzen du:

Erdi Arotik gaur egunera arte.

---

Elizaren jatorri historikoa

Erdi Aroko sustraiak dituen eliza

Gaur egungo elizaren aurretik beste tenplu batzuk egon zirela uste da.

Litekeena da lehenengo eliza erromaniko primitibo bat eta ondorengo beste eraikin bat egotea gaur egungo eraikinaren aurretik.

Horrek erakusten du leku honek mendeetan zehar funtzio erlijioso jarraitua izan zuela.

---

Berreraikuntza eta bilakaera

Gaur egungo eliza batez ere XVI. eta XVII. mendeetakoa da, nahiz eta aurreko garaietako aztarnak eta elementuak mantentzen dituen.

Arabako landa-eliza askoren antzera, denborarekin aldatzen joan zen:

• herriaren beharren arabera,
• garaiko gustu artistikoen arabera,
• une bakoitzeko aukera ekonomikoen arabera.

Datu aipagarria:
San Joan Bataiatzailearen eliza ustezko zona arkeologiko bezala babestuta dago.

Gainera, Ozaetako jai nagusiak, San Joan Bataiatzailearen omenez, ekainaren 24an ospatzen dira.

---

Tenpluaren arkitektura

Oinplanoa eta nabeak

Elizak egitura angeluzuzena dauka eta bi nabe ditu.

Nabe horiek nerbio-gangekin estalita daude.

Estalki mota honek erakusten du eraikuntza-tradizio zaharren jarraipena:

• gotiko berantiarraren eragina,
• Aro Modernoko erlijio-eraikuntzen formak.

---

Atariak eta hormak

Jatorrizko eraikuntzatik hainbat elementu mantendu dira:

• dorrearen azpiko portada,
• hormetako apaindu gabeko harburu batzuk,
• modiloiak.

Hegoaldeko horman ere badago beste portada bat.

Portada hori:

• XVI. mendekoa da,
• XVIII. mendeko atari batek babesten du.

---

Dorre barrokoa

Elizaren elementurik ikusgarrienetako bat bere dorre barrokoa da.

Dorreak ez zuen soilik funtzio arkitektonikoa.

Beste esanahi batzuk ere bazituen:

• herriaren erreferentzia bisuala izatea,
• komunitatearen erritmoa markatzea.

Kanpaiek herriko une garrantzitsuak iragartzen zituzten:

• mezak,
• jaiak,
• abisuak,
• doluak,
• ospakizun bereziak.

Erretaula nagusia

XVI. eta XVII. mendeetako obra

Ozaetako San Joan Bataiatzailearen elizako erretaula nagusia Berpizkunde berantiar romanistaren eta lehen Barrokoaren arteko garaian kokatzen da.

Erretaula mota honek trantsizio artistiko bat erakusten du.

Alde batetik, Berpizkundeko ezaugarriak mantentzen ditu:

• ordena,
• oreka,
• konposizio zaindua.

Bestetik, Barrokoaren ezaugarriak agertzen hasten dira:

• adierazkortasun handiagoa,
• mugimendua,
• emozioa transmititzeko nahia.

---

San Joan Bataiatzailea protagonista bezala

Erretaula nagusia San Joan Bataiatzaileari eskainita dago, elizaren santu titularra eta herriko debozioaren erdigunea baita.

San Joan Bataiatzailea oso figura garrantzitsua da kristau-tradizioan.

Bere esanahia honako hauekin lotzen da:

• Kristoren etorrera iragartzea,
• bataioa,
• bihotz-aldaketa,
• berritze espirituala.

Horregatik, bere irudiak leku nagusia hartu zuen tenpluaren barruan.

---

Alboko erretaulak eta barruko dekorazioa

Rokoko estiloko alboko erretaulak

Elizak rokoko estiloko alboko erretaulak gordetzen ditu.

Rokokoa Barrokoaren ondorengo estilo artistikoa da.

Bere ezaugarriak dira:

• dekorazio arinagoa,
• apaingarritasun handiagoa,
• forma dinamikoagoak.

Erretaula hauek erakusten dute tenpluaren barrualdea mendeetan zehar aberasten joan zela.

---

Erretaula neoklasikoa

Ezkerreko nabean erretaula neoklasiko bat ere gordetzen da.

XVIII. mendearen azken urteetakoa da.

Neoklasizismoak beste ikuspegi artistiko bat bilatzen zuen:

• forma ordenatuagoak,
• oreka handiagoa,
• antzinako eredu klasikoetan inspiratutako estiloa.

---

Magdalenari eskainitako margolanak

Tokiko ondarearen barruan aipagarriak dira Magdalenaren omenezko margolanak.

Elementu honek San Joan Bataiatzailearen eliza Ozaetako beste debozio batzuekin lotzen du.

Adibidez:

Magdalenaren baselizarekin.

Horrela ikus daiteke herriko erlijio-tradizio desberdinek elkarren arteko lotura izan dutela.

---

Eliza parrokia bezala

Ozaetako erlijio-gunea

Eliza herriko parrokia izan zen eta obra historikoetan aipatzen da, hala nola:

Pascual Madozen Hiztegi geografiko-estatistiko-historikoan.

XIX. mendearen erdialdean parrokiak bi onuradun zituen.

Horrek erakusten du tokiko erlijio-antolaketan zuen garrantzia.

---

Ganboako artziprestazgokoa

Hamarkada batzuk geroago, eliza Ganboako artziprestazgoaren barruan agertzen da, San Joani eskainita.

Horrek erakusten du parrokia erlijio-sare zabalago baten parte zela.

Sare horrek inguruko hainbat lotzen zituen:

• herriak,
• parrokiak,
• tenpluak.

---

Parrokia-erregistroak eta familia-memoria

Bataioak, ezkontzak eta heriotzak

Parrokiek sakramentu-erregistroak sortzen zituzten:

• bataioak,
• ezkontzak,
• heriotzak.

Dokumentu hauek oso garrantzitsuak dira aztertzeko:

• familien historia,
• biztanleriaren bilakaera,
• herrietako eguneroko bizitza.

---

Gasteizko Elizbarrutiko Artxibo Historikoa

San Joan Bataiatzailearen parrokiako erregistroak Arabako beste eliza batzuetako dokumentuekin batera gordetzen dira Gasteizko Elizbarrutiko Artxibo Historikoan.

Artxibo horiei esker, elizak ez du memoria soilik bere hormetan gordetzen.

Memoria beste modu batean ere mantentzen du:

idatzizko dokumentuen bidez.

Dokumentu horietan belaunaldi askoren aztarnak aurki daitezke:

• izenak,
• familiak,
• jaiotzak,
• ezkontzak,
• bizitzaren eta heriotzaren une nagusiak.

---

San Joan jaiak

Ekainaren 24ko ospakizuna

Ozaetako jai nagusiak San Joan Bataiatzailearen omenez ospatzen dira.

Data nagusia:

ekainaren 24a

Egun horrek erlijio-egutegia eta herriko jai-bizitza elkartzen ditu.

---

Erlijioa, komunitatea eta tradizioa

Herriko jaiak komunitatea elkartzeko une bereziak dira.

Bertan indartzen dira:

• herritarren arteko harremanak,
• belaunaldien arteko loturak,
• herriaren nortasuna.

Eliza, santu titularra eta ospakizuna tokiko identitate beraren parte dira.

---

Euskara eta toponimia

Ozaeta eta Ozeta

Ozaeta euskaraz Ozeta bezala ere agertzen da.

Kontzejuaren izenak dokumentazio historiko luzea dauka eta Arabako Lautadako memoria linguistikoaren parte da.

Euskal toponimiak Barrundian euskararen aztarna mantendu du, baita hizkuntzaren erabilera sozialak atzerakada izan zuen garaietan ere.

---

Hizkuntza eta ondarea

Herrien, mendien, bideen eta eraikinen izenek bizirik mantentzen dute:

hizkuntzaren eta lurraldearen arteko lotura.

Izen horietan gordetzen dira:

• historia,
• paisaia,
• aurreko belaunaldien memoria.

Horregatik, San Joan Bataiatzailearen eliza ez da eraikin erlijioso bat bakarrik.

Euskal eta arabako paisaia kultural baten parte ere bada.

---

Gaur egungo ondare-balioa

Babestutako eraikina

Eliza ustezko zona arkeologiko bezala babestuta dago.

Horrek aitortzen du:

• bere interes historikoa,
• aurreko garaietako aztarnak edo informazioa gordetzeko aukera.

Babes mota honek ez du soilik ikusten dena baloratzen.

Ezkutuan egon daitezkeen historiaren geruzak ere kontuan hartzen ditu.

---

Barrundiarako baliabide kulturala

San Joan Bataiatzailearen elizak hainbat gai azaltzeko aukera ematen du:

• landa-arkitektura erlijiosoa,
• Berpizkundeko, Barrokoko, Rokokoko eta Neoklasizismoko artea,
• kontzejuetako parrokia-bizitza,
• Ozaetako jai nagusiak,
• artxiboetan gordetako familia-memoria,
• euskararen, lurraldearen eta ondarearen arteko harremana.

---

Ondorioa

Ozaetako San Joan Bataiatzailearen eliza Barrundiako ondareko eraikin garrantzitsuenetako bat da.

Bere balioa ez dago soilik arkitekturan.

Bere benetako garrantzia mendeetan zehar herriarentzat izan duen esanahian dago.

Bere barruan gordetzen dira:

• nabeak,
• portadak,
• erretaulak,
• dorrea,
• parrokia-dokumentuak.

Elementu horiek guztiek istorio bera kontatzen dute:

artearen, erlijioaren, komunitatearen eta memoriaren historia.

---

Landa-eremuko beste tenplu askorekin gertatzen den bezala, Ozaetako San Joan Bataiatzailearen elizak erakusten du herri baten historia ez dela soilik monumentu handietan gordetzen.

Historia bizi da belaunaldiek:

• ospatu zuten,
• otoitz egin zuten,
• agur esan zuten,
• eta komunitatea eraiki zuten lekuetan.