Zuhatzola herri txikia (gaztelaniaz tradizionalki Zuazola izenez ezaguna) Arabako probintzian dago, Euskal Autonomia Erkidegoan, Espainiako iparraldean. Administratiboki Barrundiako udalerriko kontzejua da, Arabako Lautadako eskualdean kokatua.

Herria gutxi gorabehera 600 metro inguruko altueran dago, Berein mendearen magalean; mendi horrek 781 metro inguruko altuera du. Ingurunea landa-paisaia tipikoa da: laborantza-soroak, belardiak eta baso txikiak nagusi dira.

Zuhatzola Barrundiako udalerriko nukleo txikienetako bat da, eta bere historia Erdi Arora arte atzera doa. Ezagutzen den lehen aipamen dokumentala 1025. urtekoa da, “Reja de San Millán” izeneko dokumentu historikoan agertzen denean. Agiri horretan Arabako hainbat herrixka zerrendatzen ziren, San Millán de la Cogollako monasterioari zergak ordaintzen zizkiotenak. Dokumentu horretan herria “Çuhaçolha” izenarekin agertzen da, eta horrek adierazten du garai hartan jada asentamendu bat bazegoela.

Mendeetan zehar herriaren izena dokumentu historikoetan aldatu egin zen. 1257an “Çuaçula” moduan agertzen da, eta XVI. mendeko agirietan “Çoaçola” bezala idatzita dago. Denborarekin gaur egungo Zuhatzola edo Zuazola forma finkatu zen.

Mende askotan zehar herria Barrundiako Ermandadearen parte izan zen. Erakunde hori Erdi Aroko lurralde-antolaketa bat zen, bailarako hainbat herrixka biltzen zituena administrazio, justizia eta defentsa funtzioetarako. Ermandade horren barruan zeuden, besteak beste, Audikana, Dallo, Heredia, Larrea, Ozaeta edo Maturana bezalako herriak. Antolaketa hori izan zen gaur egungo Barrundiako udalerriaren aurrekaria.

XIX. mendean, Pascual Madozen Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España lanean herria deskribatzen da, eta bertan adierazten da 26 biztanle inguru zituela. Arabako Lautadako herri askotan bezala, bere ekonomia nekazaritzan, abeltzaintzan eta inguruko baliabide naturalen aprobetxamenduan oinarritzen zen.

Denborarekin, herriko biztanleria gutxitzen joan zen. Fenomeno hori ohikoa izan da Arabako barrualdeko landa-herri askotan, batez ere XX. mendean hirietara egindako migrazioaren ondorioz.

Gaur egun Zuhatzolan oso biztanle gutxi bizi dira —hiru pertsona inguru—, eta horrek Barrundiako udalerriko nukleo txikienetako bat bihurtzen du. Hala ere, tamaina txikia izan arren, herriak ondare historiko interesgarria gordetzen du.

Herriaren eraikin historiko nagusia Andre Mariaren Jaiotzaren eliza izan zen, mende askotan tokiko parrokiaren funtzioa izan zuena. Tenplua hainbat deskribapen historikotan agertzen da, eta zenbait garaitan Aspuruko parrokiaren menpe egon zen. Denborarekin eraikinak aldaketa handiak izan zituen, eta azkenean 1998an berreraiki eta etxebizitza bihurtu zuten. Horrek herriaren bilakaera eta funtzio erlijioso eta sozialen aldaketa islatzen ditu.

Lurraldearen ikuspegitik, Zuhatzola Barrundiako paisaia historikoaren parte da, gizakiaren presentzia oso antzinatik dokumentatuta dagoen eremu batean. Inguruko mendietan aurkitutako dolmen eta menhirrek erakusten dute historiaurreko komunitate pastoralak ere bizi izan zirela bertan.

Laburbilduz, Zuhatzola Arabako herri txiki baina oso zaharra da, mila urte baino gehiagoko historia dokumentatua duena. Gaur egun biztanle gutxi izan arren, bere jatorri medievala, ondare historikoa eta Barrundiako bailarako kokapena Arabako Lautadako paisaia kultural eta landatarraren parte dira. Halako kontzeju txikiek Euskal Herriko landa-komunitateen historia islatzen dute, non lurraldeak, paisaiak eta tokiko tradizioek mendeetan zehar herritarren nortasuna markatu duten.