Ozaeta Arabako probintzian dagoen herri txiki bat da, Euskal Autonomia Erkidegoan, Espainiako iparraldean. Administratiboki Barrundiako udalerriko kontzejua da, eta gainera udalerri horren hiriburua da; bertan daude udaletxea eta inguruko administrazio-zerbitzuetako batzuk. Herria gutxi gorabehera 18-20 kilometrora dago Gasteiztik, ekialderantz, 578 metro inguruko altueran, Elgea eta Urkilla mendilerroen magalean.

Ozaetako ingurune naturala belardiek, nekazaritza-eremuek eta baso txikiek osatzen dute, baita inguruko mendietatik jaisten diren errekek ere; ur horiek azkenean Barrundia ibaira isurtzen dira. Kokapen geografiko horrek historian zehar nekazaritza eta abeltzaintza garatzea erraztu du, eta jarduera horiek izan dira mende askotan herriko ekonomiaren oinarri nagusiak.

Herriaren historia Erdi Aroan hasten da. Ozaeta izena XII. mendeko dokumentuetan agertzen da jada, “Oceta” formarekin, eta 1257an “Oçaeta” moduan idatzita ere ageri da. Horrek erakusten du asentamendua mende askotatik existitzen zela. Garai hartan herria Barrundiako Ermandadearen parte zen, bailarako hainbat herri biltzen zituen lurralde-antolaketa batean. Ermandade horiek administrazio, justizia eta defentsa funtzioak zituzten, eta gaur egungo Arabako udalerri askoren jatorria izan ziren.

XIX. mendean, Pascual Madozen Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España lanean Ozaeta nekazaritza-herri txiki gisa deskribatzen da. Garai hartan 165 biztanle inguru zituen, batez ere lurra lantzen eta abeltzaintzan aritzen zirenak.

Denborarekin, Ozaeta Barrundiako bailarako herri garrantzitsuenetako bat bihurtu zen. Horren arrazoietako bat bere kokapen zentralak eta herrian zeuden etxe noble eta eraikin historikoek izan zuten. Gaur egun ere Barrundiako udalerriaren administrazio-zentroa izaten jarraitzen du, bertan baitago udalaren egoitza.

Gaur egun Ozaetak 200 biztanle baino pixka bat gehiago ditu. Azken datuen arabera, biztanleria 217 eta 228 pertsona artean dago, eta horrek Barrundiako kontzeju jendetsuenetako bat bihurtzen du.

Biztanleria handia ez izan arren, herriak komunitate-bizitza aktiboa mantentzen du eta tokiko tradizio kultural ugari gordetzen ditu.

Ondarearen aldetik, nabarmentzekoa da San Joan Bataiatzailearen parrokiako eliza. Eraikinaren jatorria Erdi Arokoa da, baina XVI. mendean berreraiki zen neurri handi batean. Tenpluak oinplano laukizuzena du, bi nabe eta gurutze-gangaz estalitako sabaiak. Barruan Errenazimentuaren amaiera eta Barrokoaren hasiera arteko erretaula nagusi bat gordetzen da.

Halaber, herrian eraikin zibil historiko garrantzitsuak daude. Horien artean nabarmena da Isasmendi jauregia, XVI. mendearen amaieran eraikia, fatxadako izkinetako dorreak dituen eraikin bereizgarria. Beste eraikin aipagarri bat Iduia jauregia da, XVII. mendeko jauregi-etxea, bere fatxadan dauden armarri heraldikoek herriaren iragan noblea gogorarazten dutena.

Ondare arkitektonikoaz gain, Ozaetako ingurune naturala ere balio handikoa da. Herriaren inguruan dago Ozaetabaso baso-erreserba, ehunka urteko baso zaharra, non ibilbideak, zuhaitz moztu zaharrak, iturburuak eta harrobi zaharrak ikus daitezkeen.

Kulturaren aldetik, Ozaetako jai patronalak ekainaren 24an ospatzen dira, San Joan Bataiatzailearen omenez. Jaietan ekitaldi erlijiosoak, herri-bazkariak, musika eta jarduera tradizionalak antolatzen dira, eta herritarrak zein bisitariak elkartzen dira.

Laburbilduz, Ozaeta Arabako herri txiki baina historikoa da, historia luzea eta ondare garrantzitsua dituena. Bere jatorri medievala, Barrundiako udalerriaren hiriburu gisa duen papera eta ingurune natural aberatsa direla eta, Arabako Lautadako landa-bizitzaren adibide adierazgarria da. Gaur egun biztanleria handia ez izan arren, herriak bere tradizioak eta nortasun historikoa bizirik mantentzen ditu.