Barrundia: erlijio-ondarea, tokiko historia, arte barrokoa eta landa-memoria

Mendixurreko San Roman eliza Barrundiako kontzeju honetako ondare-elementurik adierazgarrienetako bat da.

Bere historiak hainbat elementu elkartzen ditu:

• erlijio-bizitza,
• Arabako landa-arkitektura,
• antzinako herriaren memoria,
• Arabako Lautadako jarraipen kulturala.

---

Sarrera

San Roman eliza Mendixurren dago, Arabako Barrundia udalerriaren barruan dagoen herrian.

Eraikin erlijioso hau herriaren nortasunaren eta paisaia historikoaren parte da.

Arabako landa-eremuko beste eliza askorekin gertatzen den bezala, ez dauka soilik balio erlijiosoa.

Honako hauek ere gordetzen ditu:

• memoria soziala,
• memoria artistikoa,
• dokumentu-balioa.

Belaunaldi askotan zehar lekua izan zen:

• elkartzeko,
• ospatzeko,
• dolua bizitzeko,
• jaietarako,
• komunitatearen erreferentzia izateko.

---

Mendixur eta bere ingurunea

Barrundiako kontzeju bat

Mendixur Barrundiako udalerriaren parte da, Arabako Lautadan kokatua.

Honako elementuekin lotutako paisaia batean dago:

• zelaiak,
• bideak,
• herri txikiak,
• Uribarri Ganboako urtegiaren gertutasuna.

Eliza landa-ingurune horretan integratzen da eta Arabako kontzejuetako bizitza tradizionalki nola antolatzen zen ulertzen laguntzen du.

---

Mendixur izena

Mendixur toponimoa lurraldearen euskal memoria linguistikoaren parte da.

Barrundiako beste izen askoren antzera, euskarak Arabako Lautadan utzitako aztarna gordetzen du.

Herrien izenak kultura-ondarearen parte dira, bizirik mantentzen dutelako hizkuntzaren, paisaiaren eta komunitatearen arteko antzinako lotura.

---

Elizaren jatorri historikoa

Antzinako eliza

Gaur egungo eraikinaren aurretik beste eliza zaharrago bat egon zen.

XIX. mendearen hasieran egoera txarrean zegoen eta ordezkatu behar izan zuten.

Mendixurreko antzinako eliza hondatuta zegoen 1807an.

1808an eraitsi zuten, eta gaur egungo eliza 1819an inauguratu zen.

---

Gaur egungo eliza

Gaur egungo eraikina XIX. mendekoa da.

Aurreko tenplua eraitsi ondoren eraiki zen, baina antzinako elizatik zetozen elementu artistiko zaharrago batzuk mantendu zituen.

Ataria eta dorrea geroago eraiki ziren, gaur egun ezagutzen dugun multzoaren irudia osatuz.

Datu historikoa:
Gaur egungo eliza 1819an inauguratu zen, antzinako eliza 1808an eraitsi ondoren.

---

San Roman izendapen gisa

Santu titularra

Eliza San Romani eskainita dago.

Erlijio-izendapenek garrantzi handia zuten landa-bizitzan, tenpluari izena ematen ziotelako eta herriko jai- eta debozio-egutegiaren zati bat antolatzen zutelako.

Santu bati eskainitako eliza komunitatearentzat erdigune espiritual eta sinboliko bihurtzen zen.

---

Parrokia herriaren erdigune bezala

Mendeetan zehar parrokia bizitza kolektiboko espazio nagusietako bat izan zen.

Bere inguruan ospatzen ziren:

• mezak,
• bataioak,
• ezkontzak,
• hiletak,
• herriko jaiak.

Gainera, familien memoria gordetzeko lekua ere bazen:

• sakramentu-erregistroen bidez,
• komunitateko ohituren bidez.

---

Tenpluaren arkitektura

Arabako landa-eraikin bat

San Roman elizak Arabako landa-arkitektura erlijiosoaren ezaugarriak ditu.

Bere balioa honetan dago:

• multzoaren sinpletasunean,
• herriarekin duen loturan,
• erabilera historikoaren jarraipenean.

Ez du katedral handi baten moduan harritzea bilatzen.

Bere helburua belaunaldiz belaunaldi komunitate txiki bati zerbitzua ematea izan da.

Dorrea eta ataria

Dorrea eta ataria eraikinaren irudirik ezagunenetako baten parte dira.

Dorreak elizaren presentzia markatzen du paisaian; urrutitik ikus daitekeen erreferentzia bihurtzen da herriaren barruan.

Atariak, berriz, kanpoaldearen eta barrualdearen arteko trantsizio-espazio bezala funtzionatzen du.

Herri askotan, ataria ez zen soilik elizara sartzeko lekua.

Honetarako ere erabiltzen zen:

• elkartzeko,
• hitz egiteko,
• eguraldi txarretik babesteko.

---

San Roman elizako erretaulak

Eraikina baino lehenagoko hiru erretaula

Elizaren ezaugarri interesgarrienetako bat da gaur egungo eraikina baino zaharragoak diren hiru erretaula gordetzen dituela.

Horrek esan nahi du, nahiz eta eraikina XIX. mendekoa izan, bere ondare artistikoaren zati bat aurreko garaietatik datorrela.

---

Erretaula nagusia

Erretaula nagusia barroko churrigueresko estilokoa da.

Estilo hau honako ezaugarriengatik nabarmentzen da:

• apaindura ugaria,
• mugimendu bisuala,
• aberastasun ornamentala.

Erretaula urreztatutako egurrez egina dago eta hainbat zatitan antolatuta dago.

Zati horiek bereizten dituzte:

zutabe salomonikoek,

eta apainduta daude naturako motiboekin:

• mahastiak,
• girlandak,
• hostoak,
• landare-formak.

---

Balio artistikoa

Erretaulek erakusten dute arte erlijiosoak landa-komunitateetan izan zuen garrantzia.

Mendixur herri txikia izan arren, bere elizak korronte artistiko zabalagoekin lotzen duten piezak gordetzen ditu.

Arte barrokoak helburu hauek zituen:

• emozioa sortzea,
• ikuslea harritzea,
• irudi, urre-kolore eta apaingarrien bidez erlijio-eszenak herrira hurbiltzea.

---

Objektu liturgikoak eta ondare higigarria

Mendixurreko pixidea

San Roman elizarekin lotutako objektuen artean pixide bat nabarmentzen da.

Pixidea sagaratutako ostiak gordetzeko erabiltzen den ontzi liturgikoa da.

Pieza zilarrez egina dago eta parrokiari lotutako erlijio-ondarearen parte da.

---

Objektu txikien garrantzia

Erlijio-ondarean ez dira eraikinak bakarrik garrantzitsuak.

Balioa dute baita ere:

• objektu liturgikoek,
• dokumentuek,
• irudiek,
• kanpaiek,
• liburuek,
• elizaren eguneroko bizitzan erabilitako piezek.

---

Dokumentazio historikoa

Parrokia-erregistroak

Parrokiek hainbat erregistro sortzen zituzten:

• bataioak,
• ezkontzak,
• heriotzak.

Dokumentu hauek ezinbestekoak dira familien eta herrien historia aztertzeko.

San Roman parrokiako sakramentu-erregistroak Arabako beste eliza batzuetako funtsekin batera gordetzen dira Gasteizko Elizbarrutiko Artxibo Historikoan.

---

Eliza hiztegi historikoetan

Parrokia hainbat obra historikotan aipatzen da, hala nola:

• Pascual Madozen Hiztegi geografiko-estatistiko-historikoan,
• Vicente Vera y Lópezen Euskal Herriko Geografia Orokorrean.

Aipamen horiek eliza Arabako historia dokumentatuan kokatzen laguntzen dute.

Eliza eta eguneroko bizitza

Ospakizunak eta komunitatea

Eliza denbora luzez eguneroko bizitzaren erdigune garrantzitsua izan zen.

Bertan ospatzen ziren pertsonen bizitzako unerik garrantzitsuenak:

• jaiotza,
• ezkontza,
• heriotza.

Horrez gain, herriko beste jarduera batzuekin ere lotuta zegoen:

• jaiak,
• prozesioak,
• gizarte-topaketak.

Eliza ez zen soilik otoitz egiteko lekua.

Komunitatea elkartzeko eta herriaren nortasuna sendotzeko espazioa ere bazen.

---

Familia-memoria

Landa-eremuko eliza bakoitzak familia askoren istorioak gordetzen ditu.

Mendixurreko bizilagunen belaunaldi asko San Roman elizarekin lotuta egon ziren:

• bataioen bidez,
• ezkontzen bidez,
• hileten bidez,
• ospakizunen bidez.

Harri bakoitzak herriko pertsonen oroitzapenen zati bat gordetzen du.

---

Euskara, toponimia eta tokiko kultura

Euskararen aztarna

Mendixur euskal toponimiak garrantzi handia duen eremu batean dago.

Nahiz eta Arabako toki askotan euskararen erabilerak historian zehar atzerakadak izan, leku-izenek memoria hori mantendu zuten.

Herrien, mendien, bideen eta etxeen izenek hizkuntzaren arrastoa gordetzen jarraitu zuten.

---

Hizkuntza-ondarea

Herrien, bideen, mendien eta etxeen izenak ondare mota bat dira.

Horietan informazio zaharra gordetzen da:

• lurraldeari buruzkoa,
• naturari buruzkoa,
• komunitateek ingurua ulertzeko zuten moduari buruzkoa.

Toponimoak iraganera irekitako leiho txikiak dira.

---

Eliza gaur egungo kulturan

Barrundiako ondarea

Gaur egun San Roman eliza Barrundiako ondare historikoaren parte da.

Bere balioa ez dago elementu bakar batean, baizik eta gordetzen duen guztian:

• eraikinean,
• erretaula barrokoetan,
• dokumentazio historikoan,
• komunitatearen memoria kolektiboan.

---

Baliabide hezitzailea

Elizak tokiko historiaren hainbat alderdi azaltzeko aukera ematen du:

• landa-arkitektura erlijiosoa,
• arte barrokoa,
• herrietako komunitate-bizitza,
• parrokia-erregistroen garrantzia,
• euskararen, lurraldearen eta memoriaren arteko harremana.

---

Ondorioa

Mendixurreko San Roman eliza landa-tenplu bat baino askoz gehiago da.

Bertan elkartzen dira:

• historia,
• artea,
• erlijioa,
• familia-memoria,
• tokiko kultura.

Gaur egungo eraikinak XIX. mendeko herriaren eraldaketa gogorarazten du, baina bere erretaulek eta objektu liturgikoek aurreko garai zaharragoekin lotzen dute.

Horregatik, San Roman eliza adibide argia da herri txikietako ondareak historia sakonak gordetzen dituela erakusteko.

Bere hormetan Mendixurren, Barrundiaren eta Arabako Lautadaren historiaren zati bat gordeta dago.