Maturana: historia, ondarea eta natura Ullibarri-Gamboako urtegiaren inguruan

Maturana Arabako probintzian dagoen herri txiki bat da, Euskal Autonomia Erkidegoaren barruan kokatua. Administratiboki Barrundiako udalerriko kontzejua da, Arabako Lautadako eskualdearen barruan.

Herria gutxi gorabehera Gasteiztik 15 kilometro ekialdera dago, Ullibarri-Gamboako urtegitik eta Garaio Parke Probintzialetik oso gertu.

Bere ingurunea Arabako Lautadako paisaia tradizionalak osatzen du, non honako elementuak nabarmentzen diren:

• laborantza-soroak
• belardiak
• muino leunak
• baso-eremuak
• landa-bideak

Kokapen horrek Maturana natura eta historia uztartzen dituen herri bihurtzen du.

Kokapen geografikoa eta ingurune naturala

Geografikoki, Maturana 600 metro inguruko altueran kokatzen da.

Herria Zadorra ibaiaren ezker ertzean dago eta Gebara mendiaren inguruan kokatzen da. Mendi horrek 729 metro inguruko altuera du eta inguruko paisaiaren elementu aipagarrienetako bat da.

Maturanaren kokapenak garrantzi handia izan du historian zehar.

Arabako Lautadaren eta inguruko mendialdeen arteko igarobide batean egoteak eragina izan zuen:

• herriaren garapenean
• komunikazio-bideetan
• nekazaritza-jardueretan
• inguruko herriekin izandako harremanetan

Maturanaren jatorria eta lehen aipamen historikoak

Maturanaren historia Erdi Aroan hasten da.

Herriaren izena lehen aldiz 1012. urtean agertzen da dokumentatua.

Ondoren, 1025. urteko Donemiliagako Reja (Reja de San Millán) izeneko dokumentu historikoan ere aipatzen da.

Agiri horretan Arabako hainbat herri azaltzen ziren, Donemiliaga Kukulako monasterioari zergak ordaintzen zizkioten herriak hain zuzen ere.

Dokumentu horiek erakusten dute XI. menderako Maturana jada finkatutako asentamendu bat zela.

Maturana izenaren jatorria

Maturana izenaren jatorria antzinako latindar pertsona-izen batekin lotzen da.

Ikertzaile batzuen arabera, Maturus izenetik etor liteke.

Interpretazio horren arabera, Maturanak honako esanahia izan zezakeen:

“Maturusen jabetza” edo “Maturusen lekua”.

Erdi Arotik gaur egunera arte izena aldatuz eta egokituz joan zen gaur egungo Maturana formara iritsi arte.

Maturana eta Barrundiako Ermandadea

Erdi Aroan eta Aro Modernoan zehar, Maturana Barrundiako Ermandadearen parte izan zen.

Ermandadeak Arabako lurralde-antolaketako erakunde garrantzitsuak ziren.

Haien eginkizun nagusiak honakoak ziren:

• herrien arteko administrazioa antolatzea
• justizia kudeatzea
• defentsa bermatzea
• baliabide komunak zaintzea

Barrundiako Ermandadea izan zen gaur egungo Barrundiako udalerriaren oinarri historikoa.

Gaur egun Maturana udalerri horren barruan dago beste hainbat herrirekin batera:

• Larrea
• Heredia
• Dallo
• Barrundiako gainerako kontzejuak

Maturana XIX. mendean

XIX. mendean Maturanari buruzko informazioa jasota dago Pascual Madozen “Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España” lanean.

Garai hartan Maturana nekazaritza-herri txiki bezala deskribatzen zen.

Honako ezaugarriak zituen:

• 43 biztanle inguru
• landa-ekonomia
• nekazaritza-jarduera
• abeltzaintza

Biztanleen bizimodua lurrari eta inguruko baliabide naturalei lotuta zegoen.

Maturana gaur egun

Gaur egun Maturana landa-nukleo txiki baina bizia da.

Azken datuen arabera, 47 biztanle inguru ditu.

Arabako barrualdeko beste herri askotan bezala, XX. mendean biztanleriaren beherakada gertatu zen.

Prozesu horretan eragina izan zuten:

• hirietara egindako migrazioek
• nekazaritzaren aldaketek
• bizimodu ekonomiko berriek

Hala ere, Maturanak bere nortasuna eta herri izaera mantentzen jarraitzen du.

Ondare historikoa eta arkitektonikoa

Tamaina txikia izan arren, Maturanak ondare historiko aberatsa gordetzen du.

San Martin parrokiako eliza

Herriko eraikin garrantzitsuena San Martin parrokiako eliza da.

Herriko goialdean kokatzen da eta jatorri medievala dauka.

Gaur egungo eraikinaren zati nagusia XVI. mendekoa da.

Barruan honako elementuak nabarmentzen dira:

• erretaula barrokoak
• elementu neoklasikoak
• balio historikoko apaingarriak

Elizak herriaren bilakaera historikoaren aztarna ugari gordetzen ditu.

Maturana-Urizar dorre-etxea

Beste elementu historiko garrantzitsu bat Maturana-Urizar dorre-etxea da.

Eraikin hau tokiko nobleziari lotutako antzinako defentsa-eraikina izan zen.

Dorre-etxeek Erdi Aroko gizartearen antolaketa erakusten dute:

• lurraldearen kontrola
• familia nobleen boterea
• defentsarako beharra

Maturanako hilerria: elementu berezia

Maturanako ondarearen barruan aipamen berezia merezi du bere hilerriak.

Arabako lurraldean oso berezia da, eraikin estali baten barruan dagoelako.

Hilerria San Migel ermita zaharraren harriekin eraiki zen.

Ermita hori XVIII. mendearen amaieran herriaren erdigunera lekualdatu zen.

1811. urtetik aurrera hilerri bezala erabiltzen hasi zen.

Gaur egun herriko elementu historiko berezienetako bat da.

Jaiak eta kultura

Maturanak bere tradizioak eta kultura mantentzen ditu.

Herriko jai nagusiak azaroaren 11n ospatzen dira, San Martinen omenez.

San Martin herriko parrokiaren patroia da.

Matuzine Aitzurra Fest

Azken urteotan Maturanak ekimen kultural berezi bat ere garatu du:

Matuzine Aitzurra Fest.

Landa-zinemaren inguruko jaialdi txiki bat da.

Bere helburu nagusiak dira:

• herriko bizitza kulturala bultzatzea
• landa-eremuari balioa ematea
• komunitatea indartzea

Ekimen honek erakusten du herri txikiek ere kultura sortzeko gaitasuna dutela.

Ondorioa

Maturana Arabako herri txikia baina historia handikoa da.

Mila urte baino gehiagoko historia dokumentatua dauka eta bere ondareak Arabako Lautadako herri tradizionalen bilakaera erakusten du.

Bere Erdi Aroko jatorriak, San Martin elizak, Maturana-Urizar dorre-etxeak eta hilerri bereziak herriaren nortasun historikoa osatzen dute.

Gainera, Ullibarri-Gamboako urtegitik eta Garaio ingurutik gertu egoteak balio natural handiko kokapena ematen dio.

Maturana herri txikia da biztanlez, baina handia bere historian, kulturan eta ondarean.