Barrundiako Udala
Barrundia: erlijio-ondarea, erretaula rokokoa, parrokia-memoria eta Arabako landa-kultura
Marietako Gurutze Santuaren Aurkikuntzaren eliza Barrundiako Marieta-Larrintzar kontzejuko ondare-elementu nagusietako bat da.
XVIII. mendean eraiki zen, antzinako San Andres baselizaren gainean, eta balio handia gordetzen du:
- historikoa,
- artistikoa,
- komunitarioa.
Sarrera
Gurutze Santuaren Aurkikuntzaren eliza Marietan dago, Arabako Barrundia udalerriaren barruan.
Landa-tenplu honek hainbat mendetako elementuak biltzen ditu:
- erlijio-bizitza,
- familia-memoria,
- arte-ondarea.
Bere garrantzia ez dago soilik eraikinean.
Herriarentzat izan duen esanahian ere badago:
- ospakizunen lekua,
- elkargunea,
- debozioaren espazioa,
- oroimenerako tokia.
Marieta-Larrintzar eta bere ingurunea
Uraren eta mendiaren arteko kontzejua
Marieta Marieta-Larrintzar kontzejuaren parte da.
Bere ingurunea honako elementuek markatzen dute:
- mendilerroaren gertutasuna,
- landa-bideak,
- nekazaritza tradizionala.
Herria inguratzen duen paisaiak bere historia ulertzen laguntzen du:
- igarobideak,
- landa-lana,
- komunitate txikiak,
- naturarekin lotura estua.
Marieta izenaren memoria
Marieta Erdi Arotik dokumentatuta dago.
Dokumentu historikoetan honela agertzen da:
- 1025ean → Mariaeta izenarekin, Donemiliagako Kodizean.
- 1257an → gaur egungo Marieta formarekin.
Datu hauek erakusten dute leku honek jarraipen historiko luzea duela Arabako Lautadan.
Tenpluaren jatorri historikoa
Lehenengo eliza
Gurutze Santuaren lehen eliza 1500. urte inguruan eraiki zen.
Tenplu hura herriko gune nagusitik urrun zegoen.
Denborarekin egoera okertzen joan zen, eta azkenean:
1727an hondoratu zen.
San Andres baseliza zaharra
Lehenengo eliza hondoratu ondoren, San Andres baseliza erabili zen parrokia bezala.
Hala ere, denborarekin baseliza hori txikiegia geratu zen herriaren beharretarako.
Gaur egungo elizaren eraikuntza
Gaur egungo eliza hutsetik eraiki zen San Andres baseliza zaharraren gainean.
1787an inauguratu zen.
Horregatik, gaur egungo eraikina XVIII. mendeko lana da, nahiz eta bere historia erlijiosoa eta parrokiarena askoz zaharragoa izan.
Datu aipagarria:
Gaur egungo eliza 1787an inauguratu zen.
San Andres baseliza zaharraren gainean altxatu zen, lehenengo Gurutze Santuaren eliza, 1500 inguruan eraikia, 1727an hondoratu ondoren.
Gurutze Santuaren Aurkikuntzaren izendapena
Zer esan nahi du Gurutze Santuaren Aurkikuntzak?
“Aurkikuntza” hitzak ez du hemen sortzea esan nahi.
Topatzea edo aurkitzea esan nahi du.
Izendapen honek kristau-tradizioaren arabera Gurutze Santua aurkitu zen unea gogorarazten du.
Debozio honek eliza kristautasunaren tradizio oso zahar batekin lotzen du.
Gurutze Santuaren jaia
Elizarekin lotutako jai nagusia:
irailaren 14an ospatzen da.
Egun hori Gurutze Santuaren Goratzearen eguna da.
Datak elkartzen ditu:
- erlijio-bizitza,
- herriko jai-memoria,
- komunitatearen tradizioak.
Elizaren arkitektura
XVIII. mendeko landa-tenplua
Eliza harriz eraikita dago eta Arabako landa-arkitektura erlijiosoaren ezaugarriak ditu:
- soiltasuna,
- erabilgarritasuna,
- kontzejuaren neurrira egokitzea.
Ez zuen hirietako tenplu handiekin lehiatzea bilatzen.
Bere helburua zen:
komunitate txiki bati zerbitzua ematea eta parrokia-bizitza mantentzea.
Barrundia: erlijio-ondarea, erretaula rokokoa, parrokia-memoria eta Arabako landa-kultura
Marietako Gurutze Santuaren Aurkikuntzaren eliza Barrundiako Marieta-Larrintzar kontzejuko ondare-elementu nagusietako bat da.
XVIII. mendean eraiki zen, antzinako San Andres baselizaren gainean, eta balio handia gordetzen du:
- historikoa,
- artistikoa,
- komunitarioa.
Sarrera
Gurutze Santuaren Aurkikuntzaren eliza Marietan dago, Arabako Barrundia udalerriaren barruan.
Landa-tenplu honek hainbat mendetako elementuak biltzen ditu:
- erlijio-bizitza,
- familia-memoria,
- arte-ondarea.
Bere garrantzia ez dago soilik eraikinean.
Herriarentzat izan duen esanahian ere badago:
- ospakizunen lekua,
- elkargunea,
- debozioaren espazioa,
- oroimenerako tokia.
Marieta-Larrintzar eta bere ingurunea
Uraren eta mendiaren arteko kontzejua
Marieta Marieta-Larrintzar kontzejuaren parte da.
Bere ingurunea honako elementuek markatzen dute:
- mendilerroaren gertutasuna,
- landa-bideak,
- nekazaritza tradizionala.
Herria inguratzen duen paisaiak bere historia ulertzen laguntzen du:
- igarobideak,
- landa-lana,
- komunitate txikiak,
- naturarekin lotura estua.
Marieta izenaren memoria
Marieta Erdi Arotik dokumentatuta dago.
Dokumentu historikoetan honela agertzen da:
- 1025ean → Mariaeta izenarekin, Donemiliagako Kodizean.
- 1257an → gaur egungo Marieta formarekin.
Datu hauek erakusten dute leku honek jarraipen historiko luzea duela Arabako Lautadan.
Tenpluaren jatorri historikoa
Lehenengo eliza
Gurutze Santuaren lehen eliza 1500. urte inguruan eraiki zen.
Tenplu hura herriko gune nagusitik urrun zegoen.
Denborarekin egoera okertzen joan zen, eta azkenean:
1727an hondoratu zen.
San Andres baseliza zaharra
Lehenengo eliza hondoratu ondoren, San Andres baseliza erabili zen parrokia bezala.
Hala ere, denborarekin baseliza hori txikiegia geratu zen herriaren beharretarako.
Gaur egungo elizaren eraikuntza
Gaur egungo eliza hutsetik eraiki zen San Andres baseliza zaharraren gainean.
1787an inauguratu zen.
Horregatik, gaur egungo eraikina XVIII. mendeko lana da, nahiz eta bere historia erlijiosoa eta parrokiarena askoz zaharragoa izan.
Datu aipagarria:
Gaur egungo eliza 1787an inauguratu zen.
San Andres baseliza zaharraren gainean altxatu zen, lehenengo Gurutze Santuaren eliza, 1500 inguruan eraikia, 1727an hondoratu ondoren.
Gurutze Santuaren Aurkikuntzaren izendapena
Zer esan nahi du Gurutze Santuaren Aurkikuntzak?
“Aurkikuntza” hitzak ez du hemen sortzea esan nahi.
Topatzea edo aurkitzea esan nahi du.
Izendapen honek kristau-tradizioaren arabera Gurutze Santua aurkitu zen unea gogorarazten du.
Debozio honek eliza kristautasunaren tradizio oso zahar batekin lotzen du.
Gurutze Santuaren jaia
Elizarekin lotutako jai nagusia:
irailaren 14an ospatzen da.
Egun hori Gurutze Santuaren Goratzearen eguna da.
Datak elkartzen ditu:
- erlijio-bizitza,
- herriko jai-memoria,
- komunitatearen tradizioak.
Elizaren arkitektura
XVIII. mendeko landa-tenplua
Eliza harriz eraikita dago eta Arabako landa-arkitektura erlijiosoaren ezaugarriak ditu:
- soiltasuna,
- erabilgarritasuna,
- kontzejuaren neurrira egokitzea.
Ez zuen hirietako tenplu handiekin lehiatzea bilatzen.
Bere helburua zen:
komunitate txiki bati zerbitzua ematea eta parrokia-bizitza mantentzea.
Jarraitzen dut hurrengo zatiarekin.segi
Landa-ataria
Elizaren elementu bereizgarrietako bat atari irekia da.
Atari hori fuste leuneko zutabeek eusten dute.
Herrietan atariak garrantzi handiko espazioak ziren.
Ez zuten soilik tenpluaren sarrera babesten.
Beste funtzio batzuk ere bazituzten:
- itxaroteko lekua,
- hitz egiteko tokia,
- herritarren arteko elkargunea,
- eguraldi txarretik babesteko espazioa.
Askotan elizaren ataria herriko bizitza sozialaren parte zen.
Oinplano karratuko dorrea
Elizak oinplano karratuko dorrea dauka.
Dorreak tenpluaren presentzia markatzen zuen herriko paisaian.
Urrutitik ikus zitekeen erreferentzia bihurtzen zen.
Bere kanpaiek herriko eguneroko bizitzaren erritmoa antolatzen zuten.
Kanpaiek iragartzen zituzten:
- mezak,
- jaiak,
- doluak,
- komunitatearentzako abisu garrantzitsuak.
Erretaula rokokoa
Barrualdeko aberastasun artistikoa
Gurutze Santuaren Aurkikuntzaren elizako elementurik nabarmenetako bat bere erretaula nagusi rokokoa da.
Rokokoa Barrokoaren ondoren garatutako estilo artistikoa da.
Bere ezaugarriak dira:
- dekorazio dotorea,
- mugimendua,
- apaingarritasun handia,
- forma arinagoak eta dinamikoagoak.
Barroko astunagoaren aldean, rokokoak sentsazio arinagoa eta apaingarriagoa bilatzen zuen.
Herri txiki bateko arte-ondarea
Erretaulak erakusten du landa-herriek ere interes handiko artelanak gordetzen dituztela.
Marietak ez dauka tamaina handiko tenplu monumentalik.
Hala ere, balio handiko erlijio-ondarea dauka.
Ondare horrek lotura egiten du:
- XVIII. mendeko artearekin,
- XIX. mendeko bilakaerarekin,
- herriko debozioarekin.
XV. mendeko bataiarri zaharra
Gaur egungo tenplua baino lehenagoko pieza
Elizaren barruan XV. mendeko bataiarri primitibo bat gordetzen da.
Pieza hau bereziki garrantzitsua da gaur egungo eraikina baino zaharragoa delako.
Bataiarriak erakusten du Marietan kristau-komunitate bat bazegoela 1787ko eliza eraiki baino lehen.
Bataioen memoria
Bataiarrian hasi zuten beren bizitza erlijiosoa Marietako bizilagunen belaunaldi askok.
Herrietan horrelako objektuak ez dira apaingarri soilak.
Beste esanahi bat dute:
- familien historia,
- belaunaldien jarraipena,
- komunitatearen memoria.
Gordetako Erdi Aroko irudiak
Andra Mari
Tenpluan Erdi Aroko Andra Mari baten irudia gordetzen da.
Geroago Ama Birjina Doloretakoaren irudi bihurtu zen.
Andra Mariak garrantzi handiko irudiak dira euskal Erdi Aroko tradizio erlijiosoan.
Santa Marina
Elizak Santa Marinaren Erdi Aroko irudi bat ere gordetzen du.
Eskultura hau:
- XV. mendekoa da,
- Santa Marina baselizatik dator.
Irudi honek parrokia Marietako oso errotuta dagoen debozio batekin lotzen du.
Santa Marinako erromeria
1651etik datorren tradizioa
Uztailaren 20an, Santa Marinaren jaiaren bezperan, Santa Marina baselizara doan erromeria egiten da.
Erromeria honetan, Santa Marinaren irudia Marietako elizatik baselizara eramaten da.
Tradizio hau 1651. urtetik ospatzen da.
Horrek erakusten du:
- herriko debozioaren indarra,
- belaunaldien arteko jarraipena,
- Marietako komunitatearen memoria historikoa.
Debozioa eta komunitatea
Erromeria ez da ekintza erlijioso hutsa.
Herriko nortasuna sendotzeko eta belaunaldiz belaunaldi partekatutako tradizio bat bizirik mantentzeko modua ere bada.
Bertan elkartzen dira:
- fedea,
- festa,
- familia,
- oroitzapenak,
- herritarren arteko harremanak.
Santa Marinaren inguruko ospakizunak herriaren eta bere historiaren arteko lotura mantentzen du.
Euskadiko bataio-agiririk zaharrena
Dokumentu berezia
Marietako parrokia datu dokumental oso garrantzitsu batekin lotuta dago:
Euskadin ezagutzen den bataio-agiririk zaharrenarekin.
Agiri hori:
- 1481eko urtarrilaren 1ekoa da,
- Juan Pérez izeneko pertsona bati dagokio.
Dokumentu honek erakusten du Marietako parrokia-bizitzak antzinatasun handia duela.
Garrantzi historikoa
Parrokia-erregistroak ezinbesteko iturriak dira herrien historia aztertzeko.
Haien bidez ezagutu daitezke:
- familien historia,
- biztanleriaren bilakaera,
- izenen erabilera,
- herrien gizarte-antolaketa.
Marietaren kasuan, dokumentazio horrek elizaren balio historikoa areagotzen du.
Euskara, toponimia eta tokiko kultura
Marieta eta memoria linguistikoa
Marieta euskararen presentzia historiko handia gordetzen duen lurralde baten parte da.
Barrundiako kultura-ondarearen parte dira:
- herrien izenak,
- mendien izenak,
- bideen izenak,
- baselizen izenak.
Toponimo horiek lurraldearen memoria gordetzen dute.
Hizkuntza eta lurraldea
Euskarak paisaia izendatzeko moduan bere aztarna utzi du.
Nahiz eta hizkuntzaren erabilera soziala mendeetan zehar aldatu, toponimiak memoria bizirik mantendu du.
Leku-izenak ez dira hitz soilak.
Gordetzen dute:
- historia,
- natura,
- aurreko belaunaldien ikuspegia.
Gaur egungo ondare-balioa
Historia-geruza askoko tenplua
Gurutze Santuaren Aurkikuntzaren elizak garai desberdinetako elementuak elkartzen ditu:
- XV. mendearen amaieratik dokumentatutako parrokia-historia,
- 1500 inguruan eraikitako lehenengo eliza,
- San Andres baseliza zaharra,
- 1787an inauguratutako gaur egungo eraikina,
- XV. mendeko bataiarria,
- erretaula nagusi rokokoa,
- balio handiko Erdi Aroko irudiak.
Santa Marinako erromeria
1651etik datorren tradizioa
Uztailaren 20an, Santa Marinaren jaiaren bezperan, Santa Marina baselizara doan erromeria egiten da.
Erromeria honetan, Santa Marinaren irudia Marietako elizatik baselizara eramaten da.
Tradizio hau 1651. urtetik ospatzen da.
Horrek erakusten du:
- herriko debozioaren indarra,
- belaunaldien arteko jarraipena,
- Marietako komunitatearen memoria historikoa.
Debozioa eta komunitatea
Erromeria ez da ekintza erlijioso hutsa.
Herriko nortasuna sendotzeko eta belaunaldiz belaunaldi partekatutako tradizio bat bizirik mantentzeko modua ere bada.
Bertan elkartzen dira:
- fedea,
- festa,
- familia,
- oroitzapenak,
- herritarren arteko harremanak.
Santa Marinaren inguruko ospakizunak herriaren eta bere historiaren arteko lotura mantentzen du.
Euskadiko bataio-agiririk zaharrena
Dokumentu berezia
Marietako parrokia datu dokumental oso garrantzitsu batekin lotuta dago:
Euskadin ezagutzen den bataio-agiririk zaharrenarekin.
Agiri hori:
- 1481eko urtarrilaren 1ekoa da,
- Juan Pérez izeneko pertsona bati dagokio.
Dokumentu honek erakusten du Marietako parrokia-bizitzak antzinatasun handia duela.
Garrantzi historikoa
Parrokia-erregistroak ezinbesteko iturriak dira herrien historia aztertzeko.
Haien bidez ezagutu daitezke:
- familien historia,
- biztanleriaren bilakaera,
- izenen erabilera,
- herrien gizarte-antolaketa.
Marietaren kasuan, dokumentazio horrek elizaren balio historikoa areagotzen du.
Euskara, toponimia eta tokiko kultura
Marieta eta memoria linguistikoa
Marieta euskararen presentzia historiko handia gordetzen duen lurralde baten parte da.
Barrundiako kultura-ondarearen parte dira:
- herrien izenak,
- mendien izenak,
- bideen izenak,
- baselizen izenak.
Toponimo horiek lurraldearen memoria gordetzen dute.
Hizkuntza eta lurraldea
Euskarak paisaia izendatzeko moduan bere aztarna utzi du.
Nahiz eta hizkuntzaren erabilera soziala mendeetan zehar aldatu, toponimiak memoria bizirik mantendu du.
Leku-izenak ez dira hitz soilak.
Gordetzen dute:
- historia,
- natura,
- aurreko belaunaldien ikuspegia.
Gaur egungo ondare-balioa
Historia-geruza askoko tenplua
Gurutze Santuaren Aurkikuntzaren elizak garai desberdinetako elementuak elkartzen ditu:
- XV. mendearen amaieratik dokumentatutako parrokia-historia,
- 1500 inguruan eraikitako lehenengo eliza,
- San Andres baseliza zaharra,
- 1787an inauguratutako gaur egungo eraikina,
- XV. mendeko bataiarria,
- erretaula nagusi rokokoa,
- balio handiko Erdi Aroko irudiak.
Jarraitzen dut azken zatiarekin.segi
Barrundiarako baliabide kulturala
Gurutze Santuaren Aurkikuntzaren elizak hainbat gai azaltzeko aukera ematen du:
- landa-eremuko historia erlijiosoa,
- XVIII. mendeko Arabako arkitektura,
- baselizen garrantzia,
- arte rokokoa,
- erromeria tradizionalak,
- antzinako parrokia-dokumentazioa,
- euskararen, lurraldearen eta memoriaren arteko harremana.
Belaunaldien memoria gordetzen duen lekua
Eliza hau ez da soilik eraikin historiko bat.
Mendeetan zehar herriko bizitzaren lekuko izan da.
Bere inguruan gertatu dira:
- jaiotzak ospatzeko bataioak,
- familien arteko ezkontzak,
- azken agurrak,
- herriko ospakizunak,
- belaunaldien arteko topaketak.
Harri bakoitzak, irudi bakoitzak eta dokumentu bakoitzak Marietako historiaren zati bat gordetzen du.
Ondarea eta nortasuna
Marietako elizak erakusten du herri txikiek ere historia aberatsa dutela.
Ondarea ez dago soilik:
- katedral handietan,
- jauregietan,
- gazteluetan.
Ondarea herri txikietako espazioetan ere bizi da.
Bertan gordetzen dira:
- eguneroko bizitzaren aztarnak,
- herritarren oroitzapenak,
- belaunaldien lana eta fedea.
Ondorioa
Marietako Gurutze Santuaren Aurkikuntzaren eliza landa-tenplu bat baino askoz gehiago da.
Mende askotako elementuak elkartzen diren lekua da:
- historia,
- debozioa,
- artea,
- komunitate-bizitza.
Bere gaur egungo eraikina XVIII. mendekoa da, baina barruan askoz zaharragoak diren aztarnak gordetzen ditu:
- XV. mendeko bataiarria,
- Erdi Aroko irudiak,
- 1651ean hasitako Santa Marinako erromeria,
- balio bereziko parrokia-dokumentazioa.
Horregatik guztiagatik, eliza hau Marieta-Larrintzarreko eta Barrundiako ondarearen lekuko nagusietako bat da.
Bere:
- harriek,
- irudiek,
- dokumentuek,
- tradizioek
bizirik mantentzen dute belaunaldi askoren memoria.
Iragana eta gaur eguna elkartzen diren lekua da, Barrundiako historia eta nortasuna ulertzeko ezinbesteko espazioa.