Barrundiako Udala
Ozaeta, Barrundia: ura, emakume garbitzaileen memoria eta Arabako Lautadako eguneroko ondarea
Maneraldeko garbitokia Ozaetan kontserbatzen diren garbitoki historikoetako bat da, Barrundiako udalerriaren barruan.
Herriko hegoaldean kokatua, Ugarana ibaiaren ondoan, herrietako eguneroko bizitzaren atal ezinbesteko bat gogorarazten du:
- arropa eskuz garbitzeko lana,
- uraren garrantzia,
- emakume garbitzaileen eginkizun soziala.
Sarrera
Maneraldeko garbitokia ez da neurri handiko monumentu bat, baina historiaz betetako lekua da.
Garai bat irudikatzen du, non etxeko lanek ahalegin fisiko handia eskatzen zuten eta komunitateak partekatzen zituen espazioetan egiten ziren.
Etxeetan garbigailuak eta ur korrontea izan aurretik, garbitokiak ezinbesteko azpiegiturak ziren.
Bertan:
- arropa garbitzen zen,
- hitz egiten zen,
- berriak transmititzen ziren,
- herriko bizitza sozialaren zati garrantzitsu bat eraikitzen zen.
Maneraldeko garbitokiaren kokapena
Ozaetako hegoaldean
Maneraldeko garbitokia Ozaetako hegoaldean dago, Arabako Barrundia udalerriko herrian.
Bere kokapena ez zen kasualitatea.
Garbitokiak ura eskuratzeko aukera zegoen tokietan eraikitzen ziren:
- erraz iristeko moduko lekuetan,
- erabilera erosoa zutenetan,
- ur-hornidura iraunkorra zutenetan.
Ugarana ibaiaren ertzean
Garbitokia Ugarana ibaiaren ertzean dago.
Urarekin zuen lotura zuzen horrek azaltzen du bere funtzioa eta herriarentzat zuen garrantzia.
Ibaia ez zen paisaiako elementu natural hutsa.
Eguneroko bizitzarako beharrezko baliabidea zen.
Datu aipagarria:
Gaur egun Ozaetak izan zituen hiru garbitoki historikoetatik bi mantentzen ditu:
- Orgutxako garbitokia,
- Maneraldeko garbitokia.
Hirugarrena, Errotalde izenekoa, 1950ean eraitsi zen Ozaeta eta Elgea arteko errepidea eraikitzearen ondorioz.
Ozaetako garbitokiak
Uraren inguruko espazio-sarea
Ozaetak hiru garbitoki izatera iritsi zen:
- Orgutxa,
- Maneralde,
- Errotalde.
Horrek erakusten du urak herriko eguneroko antolaketan izan zuen garrantzia.
Garbitoki bat baino gehiago egoteak adierazten du arropa garbitzea jarduera zela:
- ohikoa,
- beharrezkoa,
- familia askoren artean partekatua.
Orgutxa eta Maneralde
Gaur egun bi garbitoki historiko kontserbatzen dira:
- Orgutxa,
- Maneralde.
Biak Barrundiako ondarearen parte dira eta erosotasun modernoak iritsi aurretik bizitza nolakoa zen ulertzen laguntzen dute.
Maneraldek urarekin eta eguneroko lanarekin lotutako komunitate-espazio horien memoria bizirik mantentzen du.
Zer zen garbitoki tradizional bat?
Lanerako lekua
Garbitokia arropa eskuz garbitzeko eraikitako espazioa zen.
Normalean izaten zituen:
- ur-pila edo ur-biltegia,
- arropa igurzteko prestatutako harriak edo azalera inklinatuak.
Lana gogorra zen.
Prozesuak urrats asko zituen:
- arropa eramatea,
- bustitzea,
- xaboitzea,
- igurztea,
- uretan pasatzea,
- xukatzea,
- arropa bustia berriro etxera eramatea.
Elkargune bat
Garbitokia herritarren arteko topagunea ere bazen.
Arropa garbitzen zuten bitartean, emakumeek:
- hitz egiten zuten,
- berriak partekatzen zituzten,
- herriko gaiak komentatzen zituzten,
- elkarri laguntzeko sareak mantentzen zituzten.
Horregatik, leku hauen balioa ez da soilik materiala.
Balio soziala eta emozionala ere badute.
Emakume garbitzaileen memoria
Ikusezin bihurtutako lana
Belaunaldiz belaunaldi, arropa garbitzea batez ere emakumeek egindako lana izan zen.
Ezinbesteko jarduera zen:
- familien higienea mantentzeko,
- etxearen zaintza bermatzeko,
- eguneroko bizimodua posible egiteko.
Hala ere, askotan ez zen behar bezala aitortu, etxeko lanen barruan kokatzen zelako.
Maneraldeko garbitokiak memoria hori berreskuratzen laguntzen du eta eguneroko bizitza sostengatu zuten emakumeen ahalegina balioan jartzen du.
Ozaeta eta emakume garbitzaileei egindako aitortza
Azken urteotan, Ozaetak publikoki gogoratu ditu emakume garbitzaileak, haien lana eta tokiko historian izan zuten garrantzia nabarmenduz.
Aitortza mota horrek ondarea ikuspegi zabalago batetik ulertzeko aukera ematen du.
Historia ez baita soilik osatzen:
- pertsonaia ospetsuekin,
- gertaera handiekin,
- monumentu ikusgarriekin.
Eguneroko lanek ere herrien historia eraiki dute.
Arkitektura eta erabilgarritasuna
Eraikuntza sinple eta praktikoa
Landa-garbitokiak behar zehatz bati erantzuteko diseinatzen ziren.
Haien arkitektura honelakoa zen:
- sinplea,
- praktikoa,
- eguneroko erabilerara egokitua.
Garrantzitsuena ez zen apaindura.
Helburua zen:
- urerako sarbidea erraztea,
- hainbat pertsonak modu antolatuan garbitu ahal izatea.
Klimarekin zuen harremana
Arabako Lautadan klimak arropa garbitzeko lana oso gogorra bihur zezakeen.
Askotan lan hori egin behar zen:
- hotzarekin,
- euriarekin,
- elurrarekin,
- haizearekin.
Horregatik, garbitokiaren:
- kokapena,
- babesa,
- espazioaren antolaketa
oso elementu garrantzitsuak ziren.
Ura ondare bezala
Bizitzeko ura
Ura beti izan da komunitate guztientzako baliabiderik garrantzitsuenetako bat.
Landa-herrietan erabiltzen zen:
- edateko,
- sukaldatzeko,
- garbitzeko,
- arropa garbitzeko,
- ureztatzeko,
- animaliak zaintzeko.
Garbitokiek gogorarazten dute garai batean urarekiko harremana askoz zuzenagoa zela.
Ibaia, herria eta komunitatea
Ugarana ibaia Ozaetako paisaiaren eta memoriaren parte da.
Maneraldeko garbitokiak erakusten du nola bihurtzen zen naturako ura komunitate osoaren zerbitzurako azpiegitura.
Ibaia ez zen soilik paisaiaren parte:
bizitzaren parte zen.
Euskara eta lekuaren izenak
Maneralde toponimo bezala
Maneralde izena lurraldearen memoria toponimikoaren parte da.
Garbitokien, iturrien, bideen, ibaien eta herriko guneen izenek tokiko historia gordetzen laguntzen dute.
Barrundian euskal toponimiak balio berezia dauka, Arabako Lautadan euskarak izan duen presentzia historikoa mantentzen duelako.
Arraska eta garbitokia
Euskaraz, horrelako espazioak izendatzeko hitzak daude:
- arraska,
- garbitokia.
Hitz hauek lotzen dituzte:
- hizkuntza,
- ura,
- garbiketa-lanak,
- bizimodu tradizionala.
Barrundiako eguneroko ondarea
Espazio xumeen garrantzia
Ondarea ez dago soilik osatuta:
- gaztelu handiez,
- elizez,
- jauregiz,
- monumentu ikusgarriez.
Ondarea osatzen dute baita ere herrietako eguneroko bizitzarekin lotutako elementuek:
- garbitokiek,
- iturriek,
- errotek,
- zubiek,
- bide zaharrek.
Leku hauek herritarren benetako bizimodua azaltzen dute.
Bertan agertzen dira:
- lana,
- ahalegina,
- komunitatea,
- belaunaldien arteko harremana.
Barrundia ezagutzeko baliabide bat
Maneraldeko garbitokiak hainbat gai azaltzeko aukera ematen du:
- garbigailuak iritsi aurreko eguneroko bizitza,
- emakumeek etxeko lanetan izan zuten eginkizuna,
- uraren garrantzia herrietan,
- landa-arkitektura funtzionala,
- Ozaetako komunitate-memoria,
- lurraldeko toponimia eta euskara.
Landa-bizitzaren eraldaketa
Garai berrien etorrera
XX. mendean zehar bizimodua sakon aldatu zen.
Etxeetara iritsi ziren:
- ur korrontea,
- garbigailuak,
- etxeko erosotasun berriak.
Horrek eguneroko lan asko eraldatu zituen.
Lehen ordu asko behar zituzten lanak askoz errazago bihurtu ziren.
Lan-lekutik memoria-lekura
Garbitokiek pixkanaka beren jatorrizko funtzioa galdu zuten.
Jendeak ez zuen gehiago arropa egunero bertan garbitu behar.
Baina ez zuten beren balioa galdu.
Haien esanahia aldatu egin zen.
Lehen lanerako lekuak ziren.
Gaur egun:
memoriaren lekuak dira.
Isiltasunean gordetako historiak
Maneralde bezalako garbitoki batek istorio asko gordetzen ditu.
Bere harriek gogorarazten dituzte:
- goiz hotzak,
- uretan sartutako eskuak,
- arropa astuna eramateko ahalegina,
- emakumeen arteko elkarrizketak,
- herriko berriak,
- eguneroko bizitzaren une txikiak.
Historia ez zen soilik jauregietan gertatzen.
Garbitokietan ere gertatzen zen.
Ondorioa
Maneraldeko garbitokia leku txikia da, baina esanahi handikoa.
Bere balioa Ozaetako eta Barrundiako eguneroko historiaren zati garrantzitsu bat gogoraraztean dago.
Bertan ez ziren:
- gerrak erabakitzen,
- dokumentu handiak sinatzen,
- erregeak edo nobleak biltzen.
Baina zerbait ezinbestekoa gertatzen zen:
bizitza mantentzen zen.
Arropa garbitzen zen.
Elkarrizketak partekatzen ziren.
Komunitatea eraikitzen zen.
Maneraldeko garbitokia kontserbatzea eta azaltzea honakoa aitortzea da:
- lan xumeen garrantzia,
- emakume garbitzaileen memoria,
- herrietako eguneroko espazioen balioa.
Ura, harria, xaboia eta ahotsen artean, Ozaetako historiaren zati bat bizirik mantentzen da.