Barrundiako Udala
Lauzurika-Maturana Baserria: Hermuako landa-arkitekturaren eta historiaren lekukotasun bizia
Mendeetako historia duen baserria
Lauzurika-Maturana baserria, Hermuako San Martin kalean kokatua, Arabako landa-arkitektura tradizionalaren adibiderik adierazgarrienetako bat da. Bere balio historiko eta arkitektonikoagatik Kultura Ondasun izendatu zuten, Monumentu kategorian, eta Eusko Jaurlaritzako Kultura Sailaren 1994ko urriaren 21eko Aginduaren bidez Euskal Kultura Ondarearen Inbentario Orokorrean inskribatu zen.
Gaur egun, etxea Lauzurika-Maturana familiaren laugarren belaunaldiak erabiltzen du ohiko bizileku gisa; horrek eraikina ondare bizia bihurtzen du. Aurreko belaunaldira arte, baserriak nekazaritza- eta abeltzaintza-jarduerari lotutako erabilera izan zuen, eta hamarkada luzez familiaren lanaren eta eguneroko bizimoduaren erdigunea izan zen.
Arabako herri-arkitekturaren adibide berezia
Baserriak Arabako paisaiaren parte ohikoa badira ere, Lauzurika-Maturana baserriak berezitasun nabarmenak ditu.
Neurri handiko eraikina da, beheko solairua, lehen solairua eta estalki azpiko ganbara dituena. Teilatua bi isurialdekoa da, eta horrek Arabako Lautadako baserri tradizionalen tipologiarekin lotzen du.
Eraikuntzak harrizko mamposteria, zati batean luzitua, eta ate zein leihoen inguruan landutako harlandua uztartzen ditu. Elementu horiek sendotasuna eta kalitate eraikitzaile handia ematen diote multzoari. Fatxadako leiho txikiek barrualdera argia sartzea ahalbidetzen zuten, negu luzeetan eraikinaren babes termikoa galdu gabe.
Jatorrizko elementu horien kontserbazioa izan zen, hain zuzen ere, haren babes patrimoniala justifikatu zuen arrazoietako bat. Izan ere, euskal landa- eta herri-arkitekturaren adibide bikaina da, eta horrelako eraikinak gero eta urriagoak dira, denborarekin beste baserri askok aldaketa sakonak jasan baitituzte.
Uraren inguruko bizimodua
Nekazaritza-etxalde tradizional gehienetan gertatzen zen bezala, ura ezinbesteko elementua zen eguneroko bizitzarako.
Eraikinaren ondoan oraindik ere estalitako garbitokia kontserbatzen da. Azpiegitura horrek belaunaldiz belaunaldi arropa garbitzeko, etxeko zenbait behar asetzeko eta eguneroko lanen zati bat antolatzeko balio izan zuen.
Espazio txiki horiek, lanerako lekuak izateaz gain, herriko bizilagunak elkartzeko guneak ere baziren. Bertan bat egiten zuten eguneroko zereginetan, eta, horregatik, Hermuako bizitza sozialaren parte ere izan ziren.
Aurkikuntza aparta: jatorrizko labea
Baserriaren alderdirik interesgarrienetako bat berriki agertu da: eraikinaren jatorrizko labea.
Ogia egiteko labe hutsa zela pentsa bazitekeen ere, egindako azterketek erakutsi dute espazio horrek erabilera askoz zabalagoak izan zituela.
Dena den, badirudi honako erabilera hauek izan zituela:
- elikagaiak gordetzeko despentsa;
- zerealak biltegiratzeko aletegia;
- Gipuzkoarantz zihoazen bidaiarientzako babeslekua.
Bere diseinua bereziki bitxia da: sarrera independentea du labearen ahotik, eta goiko irteera batek zuzenean lotzen du baserriko lastategiarekin. Horri esker, barrualdera sar zitekeen etxebizitzako gela nagusietatik igaro beharrik gabe.
Horrelako irtenbide arkitektonikoek erakusten dute baserri tradizionalek garai bakoitzeko beharretara egokitzeko izan zuten gaitasun aparta.
Baserri tradizionalaren bihotza
Labea euskal landa-etxe zaharren giroa gordetzen duen sukalde baten barruan kokatzen da.
Harrizko horma lodiak, egurrezko habeak, tximinia, tresna tradizionalak eta altzariak ikusita, erraz uler daiteke nolakoa zen eraikin hauetako eguneroko bizimodua mendeetan zehar.
Espazio honetan prestatzen zen janaria, neguan etxea berotzen zen eta familiak bat egiten zuen landa-lanak amaitutakoan.
Nekazaritza-multzo handia
Baserria ez zen etxebizitza hutsa.
Benetako unitate ekonomikoa zen, non pertsonak, animaliak, biltegiak eta lanerako espazioak elkarrekin bizi eta antolatzen ziren.
Eraikin nagusiaren ondoan oraindik ere kontserbatzen dira garai batean ukuilu, lanabes-biltegi, lastategi eta uztak lehortu zein gordetzeko eremu gisa erabiltzen ziren eraikin eta espazio osagarriak.
Multzoaren zabaltasunak agerian uzten du nekazaritza-ustiategiak familiaren ekonomian izan zuen garrantzia belaunaldi askotan zehar.
Baserriaren bilakaera
Argazki historikoek aukera ematen dute eraikinak denboran zehar izan duen bilakaera ikusteko.
Gaur egungo beharretara egokitzeko hobekuntzak egin badira ere, baserriak ia bere horretan mantentzen du jatorrizko bolumetria, baita material tradizionalen zati handi bat ere.
Kontserbazio-lanek eraikinaren izaera errespetatu dute, eta horri esker bateragarri egin dira gaur egungo etxebizitza-erabilera eta ondare historikoaren babesa.
Ondarearen babes ofiziala
Lauzurika-Maturana baserriaren balioa ofizialki aitortu zen Euskal Kultura Ondarearen Inbentario Orokorrean sartzearekin batera.
Ebazpenak bereziki azpimarratzen ditu honako alderdi hauek:
- eraikinaren kontserbazio bikaina;
- landa-arkitektura tradizionalaren barruan duen ordezkagarritasuna;
- eraikinaren interes historikoa;
- antzeko eraikin kontserbatuen urritasuna.
Babestutako ingurunearen mugaketak bermatzen du eraikina bera ez ezik, Hermuako landa-paisaiarekin duen harremana ere etorkizuneko belaunaldientzat kontserbatu ahal izatea.
Bizirik dirauen ondarea
Bere interes arkitektonikotik harago, Lauzurika-Maturana baserriak lurraldeari estuki lotutako bizimodu baten jarraipena adierazten du.
Lau belaunaldiren ondoren familia beraren esku jarraitzeak eraikin hau ondarearen kontserbazioaren adibide aparta bihurtzen du, eremu pribatuan egindako zaintza eta transmisioaren bidez.
Harrizko horma bakoitzak, egurrezko habe bakoitzak eta gela bakoitzak lanaren, ahaleginaren eta ingurunera egokitzeko gaitasunaren historia gogorarazten dute; historia hori Hermuaren eta Barrundiako udalerriaren identitatearen parte da.
Gaur egun, baserri honek ez du soilik mendeetan zehar bertan bizi izan zirenen memoria gordetzen; Arabako arkitektura-ondarearen erreferente izaten jarraitzen du, iragana eta oraina lotuz eta herriko bizitzan erabat txertatuta jarraitzen duen eraikin baten bidez.