Barrundia: herri hustua, Uribarri Ganboako urtegia, sendotutako hondakinak eta antzinako herri baten memoria

Garaio-ko San Esteban eliza Barrundiako ondare-lekurik berezienetako bat da.

Gaur egun hutsik dagoen Garaio herri zaharrean kokatua, komunitate desagertu baten memoria gordetzen du.

Komunitate haren ingurua erabat aldatu zen Uribarri Ganboako urtegiaren eraikuntzaren ondorioz.

Bere hondakinak, batez ere dorrea, gaur egun Garaio Parke Probintzialeko paisaiaren ikur bihurtu dira.

---

Sarrera

San Esteban eliza ez da edozein landa-eliza.

Bere balioa historia berezi bati lotuta dago:

• galera,
• eraldaketa,
• memoria.

Garaio garai batean biztanleak zituen herria izan zen:

• parrokia zuen,
• etxeak zituen,
• komunitate-bizitza zuen.

Baina Uribarri Ganboako urtegia eraikitzeak ingurua sakon aldatu zuen.

Eliza abandonatuta geratu zen eta herria pixkanaka hustu egin zen.

---

Gaur egun, San Estebanen hondakinek gogorarazten dute gaur egungo aisialdirako eta naturarako paisaiaren azpian lehen beste errealitate bat egon zela:

• etxeak,
• familiak,
• bideak,
• lurrak,
• ospakizunak zituen landa-herria.

---

Garaio eta bere ingurunea

Barrundiako antzinako herria

Garaio Arabako Barrundia udalerriaren parte da.

Gaur egun batez ere ezaguna da:

• Garaio Parke Probintzialagatik,
• Uribarri Ganboako urtegiarekin duen loturagatik.

Baina natura- eta aisialdi-gune bihurtu baino lehen, Garaio bizitza propioa zuen herria izan zen.

---

Uribarri Ganboako urtegia

Urtegiak inguruko paisaia guztiz aldatu zuen.

Uraren inguruko hainbat elementuk eragin handia jasan zuten:

• herriek,
• bideek,
• nekazaritza-lurrek.

Garaion, San Esteban eliza geratu zen aurreko mundu haren aztarna ikusgarrienetako bat bezala.

---

Datu aipagarria:
San Esteban eliza XVIII. mendekoa da.

Parrokia 1762an sortu zen eta kultuari irekita egon zen 1966ra arte.

Urte horretan:

• desakralizatu egin zen,
• abandonatu egin zen.

Gaur egun bere hondakinak sendotuta daude eta dorrea begiratoki bezala erabiltzen da.

---

San Esteban izendapena

San Esteban protomartiria

Eliza San Esteban protomartiriari eskainita dago.

Kristau-tradizioaren arabera, lehen martiri kristautzat hartzen da.

Bere irudiak adierazten du:

• fedearekiko leialtasuna,
• sakrifizioa,
• sinesmenari eusteko indarra.

San Estebanen debozioa oso zabalduta egon zen Europako tradizio kristauan.

---

San Estebanen jaia

San Estebanen ospakizuna abenduaren 26an egiten da.

Herrietan, santu titularraren jaia ez zen soilik ekintza erlijioso bat.

Beste esanahi batzuk ere bazituen:

• herriko egutegiaren parte zen,
• komunitatea elkartzeko unea zen,
• jai giroarekin lotutako ospakizuna zen.

---

Elizaren jatorri historikoa

XVIII. mendeko parrokia

Garaio-ko San Esteban eliza XVIII. mendekoa da.

Ondare-erreferentziek parrokiaren sorrera 1762. urtean kokatzen dute.

Horrek erakusten du eliza Garaio zaharreko antolaketa erlijiosoaren parte garrantzitsua izan zela.

---

Dokumentatutako parrokia

San Esteban eliza parrokia bezala aipatzen da hainbat obra historikotan, besteak beste:

Pascual Madozen Diccionario geográfico-estadístico-histórico lanean.

Aipamen horiek erakusten dute Garaio hustu aurretik elizak herriko bizitzan izan zuen garrantzia.

---

1966ko abandonua

Kultuaren amaiera

Eliza kultuari irekita egon zen 1966ra arte.

Urte hartan:

• desakralizatu zen,
• abandonatu zen.

Abandonua lotuta egon zen:

• urtegiaren ondorioz ingurua aldatzearekin,
• antzinako herriko parrokia-bizitza desagertzearekin.

Tenplutik oroitzapenera

Une horretatik aurrera, San Estebanek eliza aktibo izateari utzi zion eta hondakin historiko bihurtu zen.

Hala ere, hondakin bihurtzeak ez zuen bere balioa desagerrarazi.

Alderantziz:

memoria historikoaren lekuko bihurtu zuen.

Bere hormek eta dorreak oraindik gogorarazten dute han herri bat egon zela.

---

Arkitektura eta gordetako aztarnak

Hondakin egoeran dagoen eraikina

Gaur egun eliza sendotutako hondakin egoeran dago.

Horrek esan nahi du hainbat lan egin direla:

• hondatzea geldiarazteko,
• egitura babesteko,
• bisitariek multzoa modu seguruan ulertu ahal izateko.

Hondakinak erakusten du ondarea hauskorra izan daitekeela.

Baina baita ere erakusten du:

hondatutako eraikinek ere istorioak kontatzen jarrai dezaketela.

---

Dorrea elementu nagusi bezala

Dorrea da San Estebanen elementurik ezagunena.

Gaur egun Garaio parkeko paisaian nabarmentzen da eta begiratoki bezala erabiltzen da.

Bertatik ikus daitezke:

• Uribarri Ganboako urtegia,
• inguruko natura,
• antzinako herriaren kokapena.

Dorrearen presentziak lekuaren indar bisuala mantentzen du.

---

Begiratokia

Dorrea begiratoki bihurtzeak erabilera berri bat eman dio antzinako eraikin erlijiosoari.

Lehen, kanpaien bidez, herriko bizitzaren erritmoa markatzen zuen.

Gaur egun beste funtzio bat dauka:

• paisaia ikusteko lekua da,
• iragana gogoratzeko espazioa da.

Lehen herri baten erdigunea izan zenak gaur egun haren memoria gordetzen du.

---

Eliza eta desagertutako herria

Garaio parkea izan aurretik

Garaio aisialdirako eta naturarako gune bihurtu aurretik, landa-komunitate bat izan zen.

Biztanleen bizimodua lotuta zegoen:

• lurrarekin,
• urarekin,
• bideekin,
• parrokiarekin.

San Esteban eliza komunitate-bizitza horren erdiguneetako bat zen.

---

Familien memoria

Elizan herriko bizitzako une garrantzitsuak ospatzen ziren:

• bataioak,
• ezkontzak,
• hiletak,
• mezak,
• herriko jaiak.

Ospakizun bakoitzak herriko familien memoriaren zati bat osatzen zuen.

---

Garaio gaur egungo kulturan

Herri hustutik parke probintzialera

Gaur egun Garaio ezaguna da batez ere:

• bere parke probintzialagatik,
• bainu-eremuengatik,
• ibilbideengatik,
• Uribarri Ganboako urtegiarekin duen loturagatik.

Baina San Estebanen hondakinek paisaia horri beste dimentsio bat gehitzen diote:

historiaren dimentsioa.

---

Begiratzeko eta gogoratzeko lekua

San Estebanen hondakinek bisitariari erakusten diote gaur egungo parkea ez dela historiarik gabeko espazio bat.

Bide eta berdegune horien atzean badago:

• desagertutako herri baten memoria,
• bertan bizi izan ziren familien historia,
• aurreko belaunaldien aztarna.

Euskara eta toponimia

Garaio eta Garayo

Lekua bi modutan agertu izan da dokumentuetan:

• Garaio,
• Garayo.

Aldaera horiek erakusten dute izenek denboran zehar izan duten bilakaera eta erabilera linguistiko eta dokumentaletara egokitzeko modua.

Barrundiako toponimiak euskararen aztarna historiko garrantzitsua gordetzen du.

Toponimoek lotura erakusten dute:

• hizkuntzaren,
• paisaiaren,
• komunitatearen historiaren artean.

---

Izenak memoria bezala

Herri bat hustu edo bere funtzioa aldatu arren, askotan izenak bizirik jarraitzen du.

Garaio izenak oraindik leku hori identifikatzen du.

Eta izen horren bidez bizirik mantentzen da:

• han bizi izan zen komunitatearen oroitzapena,
• desagertutako herriaren historia,
• belaunaldien memoria.

---

Gaur egungo ondare-balioa

Sendotutako hondakinak

San Estebanen hondakinak sendotzeak eraikina kontserbatzea ahalbidetu du.

Horri esker, gaur egun bisitariek ulertu dezakete:

• zer izan zen eraikin hori,
• zer funtzio izan zuen,
• zer garrantzi izan zuen Garaio zaharrean.

Mota honetako esku-hartzeek ez dute iragana modu faltsuan berreraikitzen.

Helburua da:

• geratzen dena babestea,
• memoria mantentzea,
• espazioa erabilera publikoarekin bateratzea.

---

Barrundiarako baliabide kulturala

San Esteban elizak hainbat gai azaltzeko aukera ematen du:

• Garaio herri zaharraren historia,
• urtegiak lurraldean eragin zuen aldaketa,
• XVIII. mendeko landa-arkitektura erlijiosoa,
• hustutako herrien memoria,
• sendotutako hondakinen berrerabilpen kulturala,
• paisaiaren, euskararen eta komunitatearen arteko harremana.

---

Paisaiaren memoria

Gaur egungo bisitari askorentzat Garaio aisialdirako eta naturaz gozatzeko lekua da.

Baina San Estebanen dorreak gogorarazten du paisaia horren azpian historia luzea dagoela.

Han egon ziren:

• etxeak,
• familiak,
• eguneroko lana,
• herriko ospakizunak,
• komunitate baten bizitza.

---

Ondorioa

Garaio-ko San Esteban eliza Barrundiako balio sinboliko handiko lekua da.

Bere historiak hainbat elementu elkartzen ditu:

• XVIII. mendeko parrokia bat,
• desagertutako herri bat,
• Uribarri Ganboako urtegiaren eragina,
• sendotutako hondakinak,
• begiratoki bihurtutako dorrea.

---

Gaur egun San Estebanek ez du eliza bezala funtzionatzen.

Baina beste eginkizun garrantzitsu bat betetzen jarraitzen du:

gogoraraztea gaur egungo paisaiak aurreko belaunaldien istorioez beteta daudela.

---

Urtegiaren uraren eta parkeko bideen artean, San Estebanen dorreak Garaio egon zen lekua seinalatzen jarraitzen du.

Isilik, baina sendo, herri baten memoria gordetzen du.