Etxabarri-Urtupiña Arabako probintzian dagoen herri txiki bat da, Euskal Autonomia Erkidegoan, Espainiako iparraldean. Administratiboki Barrundiako udalerriko kontzejua da, eta Aguraingo kuadrillaren barruan kokatzen da. Arabako Lautadako herri askoren antzera, landa-eremuko herri txikia da, Erdi Aroan hasten den historia luzea duena eta Arabako lurraldearen bilakaera historikoa islatzen duena.

Herria 576 metro inguruko altueran dago, mendiz eta Arabako Lautadako paisaia nekazariz inguratuta. Bere kokapenak, mendi txikien eta bailaren artean, historian zehar baldintzatu du bertako biztanleen bizimodua; izan ere, mende askotan nekazaritza eta abeltzaintza izan dira ekonomiaren oinarri nagusiak. Gaur egun ere landa-nukleo lasaia da, baina Agurain edo Gasteiz bezalako herri handiagoetatik nahiko gertu dago, eta horrek erraztu egiten du inguruko lurraldearekin harremana.

Lekuaren historia oso zaharra da. 1025. urtean agertzen da lehen aldiz dokumentatuta, “Reja de San Millán” izeneko dokumentu medievalean. Agiri horretan Arabako hainbat herri jasotzen ziren, San Millán de la Cogollako monasterioari zergak ordaintzen zizkiotenak. Dokumentu horretan herria Essavarri izenarekin agertzen da, gaur egungo Etxabarri izenaren forma zaharretako bat.

Gaur egungo kontzejua 1257. urtean sortu zen ofizialki, inguruko bi herrixka, Echávarri eta Urtupiña, elkartu zirenean. Halako elkarketak nahiko ohikoak ziren Erdi Aroan, lurraldea hobeto antolatzeko eta biztanleria toki bakarrean biltzeko balio baitzuten. Gaur egungo izenak bi asentamendu horien arteko batasun historikoa gogorarazten du.

Herriaren izenaren jatorriak ere interes linguistikoa du. Etxabarri hitza euskaratik dator eta normalean “etxe berria” esan nahi du; bi zatiz osatua dago: etxe (etxea) eta barri edo berri (berria). Bestalde, Urtupiña izena baliteke Eutropius izen pertsonal greziar zahar batetik etortzea, denborarekin hainbat aldaketa izan ondoren gaur egungo formara iritsi dena. Izen horiek Arabako historian egon diren eragin linguistiko eta kulturalen nahasketa erakusten dute.

Mende askotan zehar herria Barrundiako Ermandadearen parte izan zen. Ermandade hori lurralde-antolaketa medieval bat zen, bailaran zeuden hainbat herrixka elkartzen zituena administrazio, justizia eta defentsa kontuetarako. Geroago, XIX. mendeko erreforma administratiboen ondoren, herria behin betiko integratu zen Barrundiako udalerrian, Dallo, Audikana edo Larrea bezalako herriekin batera.

Biztanleriari dagokionez, herriak aldaketa handiak izan ditu historian zehar. XIX. mendean 72 biztanle inguru zituen, garai hartako landa-herrixketan ohikoa zen kopurua. XX. mendean biztanleria pixka bat handitu zen une batzuetan, baina geroago gutxitzen hasi zen, landa-eremuetako despopulazioaren ondorioz. Gaur egun, datu berrienen arabera, Etxabarri-Urtupiñak 50 biztanle baino pixka bat gehiago ditu; beraz, komunitate txikia bada ere, oraindik bizirik eta aktibo jarraitzen du.

Tamaina txikia izan arren, herriak ondare historiko eta kultural interesgarria gordetzen du. Nabarmenena Andre Mariaren Garbikundearen eliza da, batez ere XVI. mendean eraikia. Eraikinak portada platereskoa du, medailoi eta eskulturez apaindua, hiru arku dituen ataria eta Errenazimenduko erretaula nagusi bat, kontzejuko elementu artistiko garrantzitsuenetako bat.

Ondare arkitektonikoaz gain, herriak tokiko tradizioak ere mantentzen ditu. Patroi-jaiak otsailaren 2an ospatzen dira, Kandelaria edo Andre Mariaren Garbikundearen egunean. Jai horretan elizan kandelak bedeinkatzen dira eta antzinako ohiturak mantentzen dira, ekaitzen eta eguraldi txarraren aurkako babesarekin lotutakoak.

Laburbilduz, Etxabarri-Urtupiña Arabako herri txiki baina historikoa da. Bere jatorri medievala, landa-tradizio sendoa eta ondare kulturala uztartzen ditu. Gaur egun biztanle gutxi izan arren, kontzejua Arabako Lautadako identitate historikoa eta kulturala gordetzen duten herrien mosaikoaren parte izaten jarraitzen du.