Elgea herria (tradizionalki Elguea ere idatzia) Arabako probintzian dagoen herri txiki bat da, Euskal Autonomia Erkidegoan, Espainiako iparraldean. Administratiboki Barrundiako udalerriko kontzejua da, Arabako Lautadako kuadrillan kokatua. Herria gutxi gorabehera 18 kilometrora dago Gasteiztik, ekialderantz, eta 627 metroko altueran dago; horrek Barrundiako udalerriko nukleorik garaiena bihurtzen du.

Elgea Elgea mendilerroaren hegoaldeko isurialdean kokatzen da, Araba eta Gipuzkoa arteko muga naturala markatzen duen mendikatean. Herria Saiturri mendearen magalean dago, 1.180 metro baino gehiagoko altuera duen mendian, eta Ugarana ibaiaren inguruan.

Ingurune menditsu horrek historian zehar herritarren bizimodua baldintzatu du, batez ere abeltzaintzan, artzaintzan eta mendiko nekazaritzan oinarrituta.

Herriaren izenaren jatorria euskaratik dator. “Elgea” hitzak “landutako soroa” edo “zelai irekia” esan nahi du, eta euskal toponimian nahiko ohikoa den terminoa da.

Dokumentu zaharretan izena hainbat modutan agertzen da, hala nola Helkeguren, Helgaguren edo Helguea, eta denborarekin gaur egungo Elgea formara iritsi zen.

Lekuaren historia gutxienez XI. mendera arte doa. Elgea 1025. urtean aipatzen da “Reja de San Millán” izeneko dokumentu medievalean; agiri horretan Arabako hainbat herri zerrendatzen ziren, San Millán de la Cogollako monasterioari zergak ordaintzen zizkiotenak.

Dokumentu hori Arabako Erdi Aroko lurralde-antolaketa ezagutzeko iturri garrantzitsuenetako bat da.

Ondorengo mendeetan herria Gebarako jaurerriaren parte izan zen, eta geroago Oñatiko konderriaren barruan egon zen; biak ere eskualdeko nobleziaren lurralde garrantzitsuak ziren.

1835ean jurisdikzio feudalak indargabetu ondoren, Elgea eta inguruko beste herri batzuk Gebarako udalerria osatzera pasatu ziren. Hala ere, 1885ean lurralde hori Barrundiako udalerrian integratu zen, eta gaur egun ere udalerri horren parte da.

Erdi Aroan eta Aro Modernoan, Elgea nahiko herri oparoa izan zen. Herritik igarotzen zen Agurain (Salvatierra) eta Salinas de Léniz lotzen zituen Errege Bidea, mendilerroan dagoen Anguta portillotik pasatzen zena. Bide horrek bidaiarien joan-etorria eta jarduera ekonomikoa sortzen zituen.

Gainera, XV. mendetik aurrera, inguruan burdinola bat egon zen, Gebarako jaunen jabetzakoa.

Datu historikoek erakusten dute herriak biztanleria nahiko handia izan zuela bere tamainarako. 1556an 40 etxe inguru eta 200 biztanle zituen, eta antzeko kopurua mantendu zen XVIII. mendearen amaieran ere.

Hala ere, XIX. mendean errepide berriak eraiki zirenean eta mendiko bide zaharrak erabiltzen utzi zirenean, herriak biztanleria galtzen hasi zen pixkanaka.

Gaur egun Elgea landa-nukleo txiki bat da. Azken datuen arabera 57-58 biztanle inguru ditu, eta horrek XX. mendean Arabako barrualdeko herri askok bizi izan duten despopulazio-prozesua erakusten du.

Herria auzo tradizionaletan antolatuta dago: Andramari, San Andrés, Arrue, Baraite eta Uria, azken hau nukleo nagusia izanik.

Herriaren ondare historikoan hainbat elementu nabarmentzen dira. Garrantzitsuena Andre Mariaren Jaiotzaren eliza da; bere egitura nagusia XVI. eta XVII. mendeetan eraiki zen, nahiz eta geroago hainbat berrikuntza izan dituen.

Tenpluak XVIII. mendeko erretaula barroko bat eta beste elementu artistiko interesgarri batzuk gordetzen ditu.

Horrez gain, badaude zubi zaharrak, errota historiko bat eta iturriak, iraganeko landa-bizitzaren lekuko direnak.

Ondare arkitektonikoaz gain, Elgeako lurraldeak balio arkeologiko handia ere badu. Inguruko mendietan aurkitu dira Mugarriluze menhirra, Albiturriko trikuharria eta hainbat tumulu funerario, eta horiek adierazten dute duela 5.000 urte baino gehiago artzain-komunitateak bizi zirela inguru horretan.

Kulturari dagokionez, Elgeako jai patronalak irailaren 8an ospatzen dira, Andre Mariaren Jaiotzaren egunean.

Egun horietan ospakizun erlijiosoak, jarduera kulturalak eta herritarren arteko topaketak antolatzen dira.

Laburbilduz, Elgea Arabako herri txiki baina oso zaharra da, historia luzea eta natur ingurune berezia dituena. Bere jatorri medievaletik, mendiko bide zaharretan izan zuen papera eta gaur egungo landa-izaera arte, kontzeju honek Elgea mendilerroko eta Barrundiako bailarako komunitate tradizionalen adibide argia eskaintzen du. Gaur egun biztanle gutxi izan arren, ondare historiko, arkeologiko eta paisajistiko garrantzitsua gordetzen du, Arabako nortasun kulturalaren parte dena.