Dallo herri txikia Arabako probintzian dago, Euskal Autonomia Erkidegoaren barruan. Administratiboki Barrundiako udalerriko kontzejua da, Arabako Lautadaren ekialdean kokatua. Gaur egun oso nukleo txikia bada ere, bere historiak Arabako landa-herri askoren bilakaera tipikoa islatzen du.

Geografikoki, Dallo 578 metro inguruko altueran dago, lur eremu apur bat menditsu batean eta Zadorra ibaiaren ezker ertzean, Arabako ibai garrantzitsuenetako baten ondoan. Ingurua laborantza-lurrez, muino txikiz eta Arabako Lautadako paisaia bereizgarriez osatua dago. Inguruko hainbat herrirekin egiten du muga, hala nola Audikana, Larrea edo Herediarekin, eta horrek erakusten du eskualde hau elkarren ondoan dauden landa-nukleo txikien sare batez osatua dagoela.

Herriaren izenaren jatorria zaharra da. Erdi Aroko dokumentuetan hainbat modutan agertzen da; adibidez, 1257. urtean “Daylo” izenarekin ageri da. Geroago, XIII. mendetik XVI. mendera bitarteko testuetan, jada gaur egungo Dallo izena erabiltzen da. Toponimiari buruzko ikerketen arabera, izena antzinako antropónimo batetik etor liteke, ziurrenik Talius izen pertsonal latindar edo erromatar batetik, denborarekin aldaketa fonetikoen bidez gaur egungo formara iritsi dena. Halako jatorria nahiko ohikoa da Euskal Herriko toponimian, izan ere, leku askok jatorria dute Erdi Aroan pertsona jakin bati lotutako jabetza edo asentamenduetan.

Historiari dagokionez, Dallo Erdi Aroan jada finkatutako landa-nukleo bat zen, Arabako probintzia sortu zuten lurralde-egituren barruan. Mende askotan zehar nekazaritza-komunitate txiki bat izan zen, lurraldearen antolaketa tradizionalari lotua.

XIX. mendearen erdialdean, Pascual Madozen Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España lanean herria muino artean kokatutako herrixka txiki gisa deskribatzen da, hegoaldera Zadorra ibaiak ureztatutako lautada emankor batekin. Garai hartan 50 biztanle inguru zituen, Arabako Lautadako landa-herrietan ohikoa zen kopurua. Denborarekin, Espainiako iparraldeko landa-eremu askotan gertatu den bezala, biztanleria gutxitzen joan zen, hirietara egindako migrazioaren eta XX. mendeko aldaketa ekonomikoen ondorioz. Azken datuen arabera, 2022an Dallok 19 biztanle erroldatu zituen, horietatik 17 herriko nukleo nagusian bizi zirenak. Jaitsiera demografiko horrek Arabako kontzeju txiki askori eragiten dien landa-despopulazioaren prozesua erakusten du.

Tamaina txikia izan arren, Dallok ondare historiko interesgarria gordetzen du. Nabarmenena San Pedro eliza da, batez ere XVI. mendean eraikia. Tenpluak oinplano laukizuzena du, nabe bakarra, burualde zuzena eta gurutze-gangak. Barruan erretaula nagusi erromanista nabarmentzen da, barrokoaren hasierako elementuekin, eta baita garai bereko albo-erretaula batzuk ere.

Herritik gertu dago, halaber, Cruzosteko gurutzea, XVI. mendeko harrizko gurutze bat, herriaren ipar-mendebaldean kokatua eta tokiko ondare historikoaren parte dena.

Herriko tradizioek ere bizirik jarraitzen dute, bereziki San Pedro eta San Pabloren omenezko jai patronalek, ekainaren 29an ospatzen direnak. Jai hauek une garrantzitsua dira komunitatearentzat, urte osoan herrian bizi direnak eta udan herrira itzultzen direnak elkartzen baitituzte.

Laburbilduz, Dallo Arabako Lautadako kontzeju txikien adibide adierazgarria da: jatorri medievaleko nukleo bat, nekazaritzari eta landa-paisaiari estuki lotua, eta gaur egun ere bere nortasun historikoa eta kulturala mantentzen duena, biztanleria gutxitu arren. Gaur egun herri oso txikia bada ere, bere ondarea, historia eta tradizioak Arabako probintziaren mosaiko kulturala osatzen duten elementu garrantzitsuak dira.