Barrundiako Udala
Barrundia: defentsa-arkitektura, Erdi Aroko leinuak eta Arabako landa-paisaiaren memoria
Otazako Dorretxea Barrundiako ondare historikoaren parte da, eta dorre-jauregiek Arabako paisaian funtsezko elementuak izan ziren garaia irudikatzen du.
Eraikin hauek hainbat funtzio zituzten:
- bizilekua izatea,
- boterearen ikur izatea,
- Erdi Aroan bizitza politikoa eta soziala antolatu zuten leinuen babeslekua izatea.
Sarrera
Dorretxeak Euskal Herriko Erdi Aroko arkitekturaren elementurik bereizgarrienetakoak dira.
Noble baten etxebizitzaren eta gotorleku txiki baten arteko eraikinak ziren.
Garai baten isla dira:
- leinu boteretsuak,
- lurraldearen defentsa,
- familia handien arteko gatazkak.
Otazako Dorretxeak memoria historiko hori gordetzen du, eta Arabako Lautadako landa-komunitateak mendeetan zehar nola antolatzen ziren ulertzen laguntzen du.
Otaza eta Barrundiako lurraldea
Paisaia estrategikoa
Otaza Barrundiako ingurune historikoaren barruan dago, Arabako Lautadan kokapen garrantzitsua duen eremuan.
Erdi Aroan lurralde hau honako hauek osatzen zuten:
- landa-herrixka txikiak,
- komunikazio-bideak,
- nekazaritza-lurrak,
- familia nobleen arteko harremanak.
Lekuaren garrantzia
Dorretxeak ez ziren ausaz eraikitzen.
Haien kokapena hainbat beharri erantzuten zion:
- ingurunea kontrolatzea,
- ondasunak babestea,
- jabearen leinuaren presentzia erakustea.
Eraikin hauetatik kudeatzen ziren:
- lurrak,
- baliabideak,
- gizarte-harremanak.
Zer da dorretxe bat?
Etxebizitzaren eta gotorlekuaren artean
Dorretxe batek bi funtzio nagusi elkartzen zituen:
- familia garrantzitsu baten bizilekua izatea,
- gatazka garaietan babesa eskaintzea.
Ez ziren Gebarako Gaztelua bezalako gaztelu handiak, baina hainbat defentsa-elementu partekatzen zituzten.
Ezaugarri nagusiak
Erdi Aroko dorreek izan zitzaketen:
- harrizko horma lodiak,
- kanpoaldera irekitako bao gutxi,
- leiho txikiak,
- zaintzarako goiko guneak,
- biltegiratzeko espazioak.
Erdi Aroa eta bandoen gerrak
Leinuen lurraldea
XIV. eta XV. mendeetan, Euskal Herriak bandoen gerrak izenez ezagutzen den garaia bizi izan zuen.
Familia noble desberdinak elkarren aurka borrokatu ziren hainbat arrazoirengatik:
- eragin politikoa lortzeko,
- kontrol ekonomikoa eskuratzeko,
- prestigioa handitzeko.
Dorreen eginkizuna
Testuinguru horretan dorretxe ugari sortu ziren.
Familien boterearen erakustaldi ikusgarriak ziren.
Haien elementuek mezu argia transmititzen zuten:
Altuera
nagusitasuna eta kontrola.
Harriaren sendotasuna
iraunkortasuna eta autoritatea.
Otazako Dorretxearen arkitektura
Harria ikur bezala
Harria zen eraikuntza-material nagusia.
Aukeraketa horrek bi esanahi zituen:
Praktikoa
Babesa eta erresistentzia eskaintzen zuen.
Sinbolikoa
Familia bat belaunaldiz belaunaldi lurralde horretan finkatuta zegoela erakusten zuen.
Dorreak ez zuen soilik babestu behar.
Boterea erakutsi behar zuen.
Bizilekurako bilakaera
Erdi Aroko gatazkak amaitzen joan zirenean, dorre askok beren funtzio militarra galdu zuten.
Gizartea aldatzen hasi zen.
Leinuen arteko borrokak gutxitzen joan ziren eta defentsa baino gehiago erosotasuna bilatzen hasi ziren.
Horregatik, dorretxe batzuk pixkanaka eraldatu ziren:
gotorleku izatetik landa-jauregi izatera.
Eraikinek elementu berriak hartu zituzten:
- leiho handiagoak,
- bizitzeko espazio erosoagoak,
- apaingarri gehiago,
- jauregi-itxura handiagoa.
Boterearen esanahia ere aldatu zen.
Lehen indarra erakusten zuenak gero prestigioa eta aberastasuna adierazten zituen.
Dorretxearen inguruko bizitza
Ez ziren nobleak bakarrik bizi
Dorretxe baten historia ez dagokie jabeei bakarrik.
Bere inguruan komunitate oso bat zegoen.
Bertan bizi eta lan egiten zuten:
- nekazariek,
- abeltzainek,
- artisauek,
- etxeari lotutako langileek.
Haiek ziren eguneroko bizitza posible egiten zuten pertsonak.
Askotan, haien izenak ez dira dokumentu handietan agertzen, baina haien lana ezinbestekoa izan zen.
Landa-antolaketaren erdigunea
Dorretxeetatik hainbat gauza kudeatzen ziren:
- lurrak,
- uztak,
- baliabide ekonomikoak,
- inguruko harremanak.
Erdi Aroko landa-munduan antolaketa-gune txikiak ziren.
Herrien eta leinuen arteko harremanak bertatik bideratzen ziren askotan.
Euskara eta lurraldearen memoria
Arabako Lautada euskalduna
Mende askotan zehar Arabako Lautadako zati handi batean euskara eguneroko hizkuntza izan zen.
Nahiz eta historian zehar erabilera sozialak aldaketak izan, euskararen aztarna bizirik mantendu da.
Bereziki:
- herrien izenetan,
- mendien izenetan,
- etxeen izenetan,
- bideen izenetan.
Toponimiak iraganeko hizkuntza eta bizimodua gogorarazten ditu.
Izenak ondare bezala
Antzinako izenek dokumentu bizien moduan funtzionatzen dute.
Eraikinak aldatu daitezke.
Bizimoduak aldatu daitezke.
Baina hitzek askotan mendeak zeharkatzen dituzte.
Izen zahar batek lotura mantentzen du:
- aurreko belaunaldiekin,
- paisaiarekin,
- herriaren memoriarekin.
Dorretxeak gaur egungo kulturan
Boterearen ikurretatik ondarera
Erdi Aroan dorretxeek adierazten zuten:
- autoritatea,
- kontrola,
- familia baten indarra.
Gaur egun, ordea, beste esanahi bat dute.
Orain adierazten dute:
- historia,
- memoria,
- ondarea,
- iragana ulertzeko aukera.
Dorretxeek erakusten dute nola bizi ziren eta nola antolatzen ziren aurreko gizarteak.
Barrundiarako baliabide bat
Otazako Dorretxeak hainbat gai azaltzeko aukera ematen du:
- Erdi Aroko arkitektura,
- leinuen antolaketa,
- Arabako landa-historia,
- lurraldearen bilakaera,
- tokiko ondarearen garrantzia.
Ondorioa
Otazako Dorretxea garai baten lekukoa da.
Garai hartan harriak honakoa adierazten zuen:
- boterea,
- segurtasuna,
- familiaren jarraipena.
Gaur egun bere balioa desberdina da.
Ez ditu lurrak babesten.
Ez du jaun baten autoritatea erakusten.
Orain gordetzen duena askoz sakonagoa da:
Barrundia eraiki zuten pertsonen memoria.
Udalerriko beste ondare-elementu askorekin gertatzen den bezala, erakusten du historia ez dagoela soilik monumentu handietan.
Historia eguneroko paisaiaren parte diren eraikinetan ere bizi da.