Mendixur: historia, ondarea eta natura Ullibarri-Gamboako hezeguneen ondoan

Mendixur Arabako probintzian dagoen herri txiki bat da, Euskal Autonomia Erkidegoaren barruan kokatua. Administratiboki Barrundiako udalerriko kontzejua da, Arabako Lautadako kuadrillaren barruan.

Herria gutxi gorabehera Gasteiztik 15 kilometro ingurura dago, Ullibarri-Gamboako urtegitik oso gertu. Urtegi hori Arabako paisaia natural garrantzitsuenetako bat da eta inguruko herrien izaera erabat markatu du.

Mendixurren ingurunea Arabako Lautadako paisaia tradizionalaren eta balio ekologiko handiko naturguneen arteko elkargunea da.

Bere paisaian honako elementuak nabarmentzen dira:

• nekazaritza-soroak
• belardiak
• ur inguruko ekosistemak
• hezeguneak
• hegaztientzako babes-eremuak

Kokapen geografikoa eta ingurune naturala

Geografikoki, Mendixur 562 metro inguruko altueran kokatzen da.

Herria Ullibarri-Gamboako urtegiaren hegoaldeko ingurura begira dagoen paisaian dago.

Bere kokapenak ingurune berezia sortzen du, non elkartzen diren:

• Arabako Lautadako nekazaritza-paisaia
• Zadorra ibaiaren inguruko ekosistemak
• urtegiaren ondorioz sortutako hezeguneak

Urtegia eraiki ondoren sortutako ingurune natural berriek balio ekologiko handia hartu dute, batez ere hegaztien babeserako.

Mendixurren jatorria eta lehen aipamen historikoak

Mendixurren historia gutxienez Erdi Arora arte iristen da.

Ezagutzen den lehen aipamen dokumentala 1025. urtekoa da, Donemiliagako Reja (Reja de San Millán) izeneko dokumentu historikoan.

Agiri horretan Arabako hainbat herri agertzen ziren, Donemiliaga Kukulako monasterioari zergak ordaintzen zizkiotenak.

Dokumentu hartan herria “Mendissur” izenarekin azaltzen da.

Denborarekin izenak hainbat forma izan zituen:

• Mendissur
• Mentisur
• Mendisur
• Mendixur

Gaur egun euskarazko forma Mendixur erabiltzen da.

Mendixur izenaren jatorria

Mendixur izenak euskal jatorria dauka.

Ikertzaile batzuen arabera, bi elementuren elkarketatik etor daiteke:

• mendi → mendia edo altuera
• ixur / izur → tolestura edo lur-forma ondulatua

Interpretazio horren arabera, Mendixur izenak honako esanahia izan dezake:

“mendi ondulatua” edo “tolestura duen mendia”.

Izenak herria kokatzen den paisaiaren ezaugarriekin lotura zuzena izan dezake.

Mendixur eta Gamboako historia

Mende askotan zehar Mendixur Gamboako udalerri zaharraren parte izan zen.

Gamboako bailara Zadorra ibaiaren inguruan antolatutako lurralde historikoa zen.

Bertako herrien bizimodua batez ere honako jardueretan oinarritzen zen:

• nekazaritza
• abeltzaintza
• inguruko baliabide naturalen erabilera

Lur emankorrek eta uraren gertutasunak garrantzi handia izan zuten herriaren garapenean.

Mendixur XIX. mendean

XIX. mendean Mendixurren inguruko informazioa jasota dago Pascual Madozen “Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España” lanean.

Garai hartan herria Arabako Lautadako nekazaritza-komunitate txiki bat zen.

Gutxi gorabehera:

• 78 biztanle zituen
• nekazaritza zen jarduera nagusia
• abeltzaintzak garrantzi handia zuen

Bizimodua lurrarekin eta naturaren erritmoarekin lotuta zegoen.

Ullibarri-Gamboako urtegiaren eragina

Mendixurren historia modernoan gertakari garrantzitsuenetako bat Ullibarri-Gamboako urtegiaren eraikuntza izan zen.

Urtegia 1956. urtean amaitu zen.

Proiektu honen helburu nagusiak ziren:

• Zadorra ibaiaren emaria erregulatzea
• Gasteiz hornitzea
• Bilbo inguruko ur-beharrak asetzea

Baina eraikuntzak aldaketa handiak ekarri zituen.

Ondorio nagusiak:

• Gamboako udalerri zaharra desagertu zen
• herri batzuk urpean geratu ziren
• nekazaritza-lurrak galdu ziren
• biztanle batzuek alde egin behar izan zuten

Mendixurrek ere aldaketa horien eragina jasan zuen.

Barrundiako udalerrian sartzea

Gamboako udalerria desagertu ondoren, Mendixur Barrundiako udalerrian integratu zen.

Horrela, bailarako beste kontzeju historikoekin batera gaur egungo udal-antolaketa osatu zen.

Mendixur gaur egun

Gaur egun Mendixur herri txikia baina balio handikoa da.

Azken datuen arabera, kontzejuak 40 eta 50 biztanle artean ditu.

Biztanleria txikia izan arren, herriak mantentzen ditu:

• bere historia
• landa-nortasuna
• natura-ingurune berezia
• komunitate izaera

Ondare historikoa eta arkitektonikoa

San Roman eliza

Mendixurreko ondare elementu nagusietako bat San Roman eliza da.

Gaur egungo eraikina 1808 eta 1819 urteen artean eraiki zen.

Lehenago zegoen Erdi Aroko tenplua hondatu ondoren eraiki zuten.

Elizaren ezaugarri nagusiak:

• gurutze latindarreko oinplanoa
• aurreko tenpluko elementuak
• erretaula barrokoak

Eraikinak herriko historia erlijiosoa eta artistikoa gordetzen du.

Mendixur Parke Ornitologikoa

Gaur egun Mendixur bereziki ezaguna da duen balio naturalagatik.

Kontzejuaren inguruan dago Mendixur Parke Ornitologikoa, Arabako naturgune garrantzitsuenetako bat.

Hezegune hau Ullibarri-Gamboako urtegiaren inguruan dago eta balio ekologiko handia dauka.

Nazioartean ere aitortua dago, honako babes-sareetan sartuta baitago:

• Natura 2000 Sarea
• Ramsar hitzarmena, nazioarteko garrantzia duten hezeguneen artean

Hegaztien paradisua

Mendixur bereziki ezaguna da hegaztiak behatzeko duen garrantziagatik.

Bertan espezie ugari aurki daitezke:

• hegazti urtarrak
• migrazio garaiko espezieak
• zingiretako hegaztiak
• harrapariak inguruko eremuetan

Parkeak bisitarientzat prestatutako elementuak ditu:

• behatokiak
• natura-ibilbideak
• interpretazio-guneak

Horrek leku aproposa bihurtzen du naturazaleentzat eta familientzat.

Ondorioa

Mendixur Arabako herri txikia da, baina historia eta natura-balio handikoa.

Bere Erdi Aroko jatorriak, Gamboako bailararekin duen loturak eta Ullibarri-Gamboako urtegiak sortutako aldaketek bere izaera markatu dute.

Gaur egun, Mendixur bereziki ezaguna da bere hezeguneengatik eta Parke Ornitologikoagatik.

Bere historia, paisaia eta biodibertsitatea direla eta, Barrundiako kontzeju berezienetako bat da.

Mendixur herri txikia da biztanlez, baina oso handia bere ondare naturalean.