Marieta-Larrintzar: historia, ondarea eta natura Barrundiako mendien artean

Marieta-Larrintzar Arabako probintzian dagoen herri txiki bat da, Euskal Autonomia Erkidegoaren barruan kokatua. Administratiboki Barrundiako udalerriko kontzejua da, Arabako Lautadako eskualdearen barruan.

Herria gutxi gorabehera Gasteiztik 22 kilometro ekialdera dago, landa-ingurune lasai batean. Itsas mailatik 566 metro inguruko altueran kokatzen da, Albiturri mendiaren magalean eta Ullibarri-Gamboako urtegitik oso gertu.

Bere kokapenak paisaia berezia eskaintzen du, non honako elementuak uztartzen diren:

• mendi-ingurunea
• nekazaritza-soroak
• belardiak
• baso-eremuak
• urtegiko paisaiak

Naturarekin duen lotura estuak herriaren garapena eta bizimodua baldintzatu ditu historian zehar.

Marieta eta Larrintzarren jatorria

Marieta-Larrintzar kontzejua bi herrixka zaharren elkarketatik sortu zen:

• Marieta
• Larrintzar

Bi herriek historia propioa izan zuten mende askotan zehar, baina denborarekin administrazio-nukleo bakar batean elkartu ziren.

Elkarketa horren ondorioz sortu zen gaur egun erabiltzen den izen konposatua: Marieta-Larrintzar.

Gaur egun Marieta da biztanle gehien dituen gunea, eta Larrintzar ia hutsik dago, nahiz eta oraindik kontzejuaren eta bere historiaren parte garrantzitsua izan.

Lehen aipamen historikoak

Marieta-Larrintzarren historia gutxienez XI. mendera arte iristen da.

Marieta lehen aldiz 1025. urtean agertzen da dokumentatua, Donemiliagako Reja (Reja de San Millán) izeneko dokumentu historikoan.

Agiri horretan Arabako hainbat herri azaltzen ziren, Donemiliaga Kukulako monasterioari zergak ordaintzen zizkiotenak.

Dokumentuan herria “Mariaeta” izenarekin agertzen da.

Denboraren poderioz izen hori aldatuz joan zen gaur egungo Marieta bihurtu arte.

Marieta eta Larrintzar izenen jatorria

Bi izenek interes linguistiko handia dute.

Marieta izena

Marieta izena ziurrenik bi elementuren elkarketatik dator:

• María pertsona-izena
• euskarazko -eta atzizkia

“-eta” atzizkiak lekua edo ugaritasuna adierazten du euskal toponimian.

Horregatik, Marietak “Mariaren lekua” edo antzeko esanahia izan dezakeela uste da.

Larrintzar izena

Larrintzar izena nekazaritza-munduarekin lotuta egon liteke.

Bi euskal hitzen elkarketatik etor daiteke:

• larrain → garia jotzeko lekua edo nekazaritza-eremua
• zahar/zar → zaharra

Beraz, esanahia honakoa izan liteke:

“larrain zaharra” edo “nekazaritza-eremu zaharra”.

Izen horrek argi erakusten du herriak historikoki nekazaritzarekin izan duen lotura.

Marieta-Larrintzar eta Gamboako historia

Mende askotan zehar, Marieta eta Larrintzar Gamboako udalerri zaharraren parte izan ziren.

Gamboa Zadorra ibaiaren inguruan kokatutako bailara historikoa zen.

Bertako herriek bizimodu tradizionala zuten, batez ere:

• nekazaritzan
• abeltzaintzan
• baso eta ur baliabideen erabileran

oinarrituta.

Ullibarri-Gamboako urtegiaren eragina

XX. mendean gertakari batek erabat aldatu zuen inguruko historia.

1950eko hamarkadan Ullibarri-Gamboako urtegia eraiki zen.

Urtegiaren eraikuntzaren ondorioz:

• bailararen zati handi bat urpean geratu zen
• hainbat herriren bizimodua aldatu zen
• Gamboako udalerri zaharra desagertu zen

Aldaketa administratibo horren ondorioz, 1957. urtean Marieta eta Larrintzar Barrundiako udalerrian integratu ziren.

Ordutik gaur egungo Marieta-Larrintzar kontzejua osatzen dute.

Marieta XIX. mendean

XIX. mendean herriaren inguruko informazioa jasota dago Pascual Madozen “Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España” lanean.

Garai hartan Marieta landa-herri aktiboa zen.

Honako ezaugarriak zituen:

• 130 biztanle baino gehiago
• nekazaritzan oinarritutako ekonomia
• abeltzaintza-jarduera
• inguruko baliabide naturalen erabilera

Biztanleen eguneroko bizimodua lurrarekin eta naturarekin guztiz lotuta zegoen.

Marieta-Larrintzar gaur egun

Gaur egun Marieta-Larrintzar landa-nukleo txikia da oraindik.

Azken datuen arabera, kontzejuak 70 eta 80 biztanle artean ditu.

Biztanleriaren beherakada Arabako barrualdeko herri askotan gertatu den fenomenoaren parte da, batez ere XX. mendeko aldaketa sozial eta ekonomikoen ondorioz.

Hala ere, herriak mantentzen ditu:

• komunitate aktiboa
• landa-nortasuna
• ohiturak
• ondare historikoa

Ondare historikoa eta arkitektonikoa

Marieta-Larrintzarrek ondare aberatsa gordetzen du.

Gurutze Santuaren Aurkikuntzaren eliza

Herriko eraikin nagusietako bat Gurutze Santuaren Aurkikuntzaren eliza da.

XVIII. mendean eraiki zen, lehenago San Andresi eskainitako ermita baten gainean.

Barruan hainbat elementu historiko gordetzen dira:

• XV. mendeko bataio-pila
• Erdi Aroko eskultura erlijiosoak
• balio artistikoko elementuak

Santa Marinaren ermita

Beste elementu aipagarri bat Santa Marinaren ermita da.

Inguruko mendian kokatzen da eta XV. mendetik dokumentatua dago.

Ermita hau herriko tradizio eta espiritualtasunarekin lotuta egon da mende askotan zehar.

Larrintzar-Lazarraga dorre-etxea

Larrintzarren inguruan Larrintzar-Lazarraga dorre-etxearen aztarnak aurkitzen dira.

Erdi Aroko eraikin defensiboa izan zen eta Arabako nobleziako familia garrantzitsuekin lotuta zegoen.

Dorre-etxe horrek gogorarazten du inguruko herriek Erdi Aroan izan zuten garrantzia estrategikoa.

Jaiak eta ohiturak

Marieta-Larrintzarrek hainbat ohitura tradizional mantentzen ditu.

Herriko jai nagusiak irailaren 14an ospatzen dira, Gurutze Santuaren Goratzearen egunean.

Horrez gain, urtero egiten da Santa Marinaren ermitarako erromeria.

Tradizio hori XVII. mendetik dokumentatua dago eta herritarren arteko lotura eta memoria historikoa mantentzen laguntzen du.

Ondorioa

Marieta-Larrintzar mila urte baino gehiagoko historia duen Arabako herri txikia da.

Bere Erdi Aroko jatorriak, Gamboako bailararekin izan duen loturak eta Ullibarri-Gamboako urtegiaren eraikuntzak izandako eraginak herriaren izaera markatu dute.

Gaur egun biztanle gutxi izan arren, Marieta-Larrintzarrek bere ondare historikoa, kultura eta natura-ingurunea mantentzen jarraitzen du.

Bere mendiak, ermitak, dorre zaharrak eta paisaiak Barrundiako kontzeju tradizionalen nortasuna erakusten dute.

Marieta-Larrintzar herri txikia da tamainan, baina handia bere historian eta ondarean.