Barrundiako Udala
Barrundia: jauregi-arkitektura, leinua, landa-memoria eta Arabako ondare zibila
Larreatarren Jauregia Barrundiari eta Arabako Lautadari lotutako jauregi-ondare zibilaren adibiderik adierazgarrienetako bat da.
Gazteluen, elizen edo baselizen aurrean, mota honetako jauregiek beste ikuspegi bat eskaintzen dute:
- lurraldeko familia garrantzitsuen bilakaera,
- Erdi Aroko defentsa-gizartearen amaiera,
- gizarte modernoago, egoitzazkoago eta administratiboago baten sorrera.
Sarrera
Larreatarren Jauregia Arabako herrien historia soziala eta egunerokoa ulertzen laguntzen duen arkitektura zibilaren parte da.
Ez da soilik familia baten bizilekua.
Eraikin honek hainbat gairi buruz hitz egiten du:
- leinuak,
- prestigioa,
- lurralde-antolaketa,
- tokiko memoria.
Arabako landa-jauregiak garrantzi ekonomikoa, soziala edo politikoa zuten familiekin lotutako eraikinak izan ziren.
Erdi Aroko defentsarako dorreen aldean, jauregiak beste helburu batzuekin eraiki ziren:
- gizarte-maila erakusteko,
- bizimodu erosoagoa eskaintzeko.
Larrea eta Barrundiako lurraldea
Arabako Lautadako gune historikoa
Larrea Arabako Barrundia udalerriari lotutako kontzejuetako bat da.
Bere historia Arabako Lautadarekin lotuta dago, ezaugarri hauek dituen lurraldearekin:
- zelai zabalak,
- antzinako bideak,
- landa-komunitate txikiak,
- euskal toponimiaren presentzia handia.
Larreako paisaiak laguntzen du ulertzen etxe nagusiek eta jauregi-eraikinek herrietako bizitzan izan zuten garrantzia.
Larrea izenaren esanahia
Larrea toponimoak euskal jatorria du eta esanahia hau da:
“belardia” edo “larrea”.
Esanahi horrek zuzenean lotzen du herriaren izena historikoki ingurua ezaugarritu duen paisaiarekin:
- nekazaritzarekin,
- abeltzaintzarekin,
- lurrarekin.
Leku-izenak ondarearen parte garrantzitsua dira, komunitateek ingurua nola ulertzen eta izendatzen zuten erakusten dutelako.
Zer adierazten du landa-jauregi batek?
Defentsatik prestigiora
Erdi Aroan familia boteretsu askok dorre sendoak eraiki zituzten:
- beren burua babesteko,
- lurraldea kontrolatzeko,
- boterea erakusteko.
Baina denborarekin gizartea aldatu egin zen.
Bandoen gerren garrantzia gutxitzen joan zenean eta bizitza egonkorragoa bihurtu zenean, familia noble edo aberatsek beste eraikin mota batzuk egin zituzten:
jauregi irekiagoak, erosoagoak eta adierazgarriagoak.
Gizarte-boterearen arkitektura
Landa-jauregi bat ez zen soilik etxe handi bat.
Mezu bat transmititzeko eraikina zen.
Adierazten zuen familia batek bazituela:
- sustraiak,
- lurrak,
- baliabideak,
- prestigioa.
Bere elementuek gizarte-mezu argia ematen zuten:
- fatxadak,
- armarriak,
- tamainak,
- herrian zuen kokapenak.
Larreatarren leinua
Lurraldeari lotutako abizena
Euskal abizen askorekin gertatzen den bezala, Larrea izena leku bati eta paisaia bati lotuta dago.
Euskal tradizioan:
etxeak eta lurraldeak garrantzi handia izan dute familia-nortasunean.
Abizenak adierazi zezakeen:
- jatorria,
- pertenentzia,
- etxe jakin batekin zuen lotura.
Etxea nortasunaren erdigune bezala
Euskal kultura tradizionalean etxea ez zen bizileku hutsa.
Askoz gehiago adierazten zuen:
- familia,
- jarraipena,
- memoria,
- ondarea.
Larreatarren Jauregia ideia horren barruan ulertu behar da:
etxea familiaren iraunkortasunaren ikur bezala.
Ideia nagusia:
Larreatarren Jauregia ez da eraikin dotore bat bezala bakarrik ulertu behar.
Arabako landa-gizartean etxeak, leinuak eta jabetzak izan zuten garrantziaren lekukoa da.
Larreatarren Jauregiaren arkitektura
Jauregi-arkitektura zibila
Larreatarren Jauregia jauregi-arkitektura zibilaren munduan kokatzen da.
Eraikin mota hauek hainbat ezaugarri elkartzen zituzten:
- eraikuntza sendoa,
- kanpoko itxura neurritsua,
- familiaren prestigioa erakusten zuten elementuak.
Eliza batekin alderatuta, bere funtzioa ez zen erlijiosoa.
Gaztelu batekin alderatuta, bere helburu nagusia ez zen militarra.
Bere funtzio nagusia hau zen:
familia garrantzitsu baten bizileku adierazgarria izatea.
Fatxadaren garrantzia
Landa-jauregietan fatxadak paper oso garrantzitsua zuen.
Kanpotik ikusten zen familiaren irudia zen.
Fatxadaren bidez erakusten ziren:
- maila soziala,
- aberastasuna,
- leinuaren antzinatasuna.
Bertan ager zitezkeen hainbat elementu:
- landutako harria,
- modu ordenatuan kokatutako leihoak,
- balkoiak,
- sarrera nagusi nabarmena,
- familiaren armarria.
Harria iraunkortasunaren ikur bezala
Harriak hainbat ideia transmititzen zituen:
- sendotasuna,
- egonkortasuna,
- denboran irautea.
Landa-gizarte batean harriz eraikitzea ez zen soilik aukera praktikoa.
Mezu bat ere bazen:
familia hark belaunaldiz belaunaldi lurralde horretan jarraitzeko asmoa zuela.
Jauregia eta herriko bizitza
Etxe nagusia
Landa-jauregiak askotan herrietako etxe nagusiak izaten ziren.
Bertatik kudeatzen ziren:
- lurrak,
- errentak,
- familia-harremanak,
- lotura sozialak.
Ez zeuden komunitatetik kanpo.
Herriko antolaketa sozialaren parte ziren.
Nekazari eta langileekin zuten harremana
Etxe handi hauen inguruan pertsona askoren sare bat zegoen.
Haien lana lotuta zegoen:
- nekazaritzarekin,
- abeltzaintzarekin,
- inguruko baliabideen zaintzarekin.
Jauregi baten historia ez dagokie soilik jabeei.
Historia horren parte dira baita ere:
- bere lurretan lan egin zutenak,
- baliabideak zaindu zituztenak,
- inguruan bizi izan ziren familiak.
Ondare zibila eta ondare erlijiosoa
Historia kontatzeko beste modu bat
Herri askotan ondarerik ikusgarriena eliza izaten da.
Baina jauregiek eta etxe nagusiek beste historia bat kontatzen dute:
gizartearen eta ekonomiaren antolaketa.
Larreatarren Jauregiak aukera ematen du iragana beste ikuspegi batetik ulertzeko:
- familia-bizitzatik,
- jabetzatik,
- landa-eliteen bilakaeratik.
Landa-gizartearen memoria
Eraikin hauek herriak nola antolatzen ziren ulertzen laguntzen dute.
Gizartea hainbat elementuren inguruan egituratzen zen:
- etxe nagusiak,
- nekazarien etxeak,
- herri-lurrak,
- bideak,
- elizak,
- lanerako espazioak.
Elementu guztiek batera osatzen zuten herriaren bizitza.
Euskara eta toponimia
Larrea euskal hitz bezala
Larrea izenak euskararen aztarna argia gordetzen du.
Bere esanahia:
belardia edo abereentzako bazkalekua.
Hitz horrek erakusten du lotura estua zegoela:
- hizkuntzaren,
- naturaren,
- paisaiaren artean.
Barrundian euskal toponimia herri eta leku askotan agertzen da:
- Ozaeta,
- Gebara,
- Elgea,
- Mendixur,
- Etura,
- Larrea.
Hizkuntza memoria bezala
Eraikinak aldatu edo desagertu daitezke.
Baina askotan izenek bizirik jarraitzen dute.
Hizkuntzak lotura sakona mantentzen du:
- aurreko belaunaldiekin,
- lurraldearekin,
- komunitatearen historiarekin.
Horregatik, Larreatarren Jauregiaz hitz egitea ez da soilik eraikin bati buruz hitz egitea.
Hitz egitea da baita ere:
- Larrea izenaren balio kulturalaz,
- euskararen aztarnaz,
- lurraldearen memoria linguistikoaz.
Gaur egungo ondare-balioa
Barrundia ulertzeko eraikina
Larreatarren Jauregiak tokiko historiaren zati garrantzitsu bat ulertzeko aukera ematen du.
Bere bidez ezagutu daitezke:
- arkitektura zibilaren bilakaera,
- landa-leinuen garrantzia,
- herrietako gizarte-antolaketa,
- Arabako Lautadako bizimoduaren aldaketa.
Jauregia iraganeko gizartea ulertzeko leiho bat da.
Baliabide hezitzaile eta kulturala
Jauregi honek hainbat gai azaltzeko aukera ematen du:
- jauregi-arkitektura zibila,
- landa-leinuen garrantzia,
- etxe nagusien funtzio soziala,
- jabetzaren eta lurraldearen arteko harremana,
- harriaren garrantzia arkitektura tradizionalean,
- Larrea toponimoaren euskal esanahia.
Denboraren aldaketa
Dorreetatik jauregietara
Larreatarren Jauregiak garai historiko baten aldaketa erakusten du.
Erdi Aroan nagusi ziren:
- dorre sendoak,
- defentsarako eraikinak,
- gatazketarako prestatutako egiturak.
Geroago, gizartea aldatu zenean, beste balio batzuk nagusitu ziren:
- erosotasuna,
- prestigioa,
- administrazioa,
- familia-irudia.
Aldaketa hori eraikinetan ere ikus daiteke.
Ondorioa
Larreatarren Jauregia Barrundiako eta Arabako Lautadako iragan jauregitsuaren lekukoa da.
Bere balioa erakusten duen horretan dago:
nola landa-eremuko familia batzuek beren lekua sendotu zuten:
- etxearen bidez,
- lurraren bidez,
- familiaren memoriaren bidez.
Erdi Aroko dorreen indar militarraren aurrean, jauregiak beste garai bat adierazten du:
gizarte egonkorrago baten garaia.
Garai horretan prestigioa beste modu batean erakusten zen:
- etxebizitza sendoekin,
- eraikin ikusgarriekin,
- belaunaldiz belaunaldi iraungo zuten etxeekin.
Larreatarren Jauregiak gogorarazten du Barrundiaren historia ez dagoela soilik gazteluetan eta elizetan.
Historia dago baita ere herrien bizitza soziala antolatu zuten etxeetan.
Etxe horien hormetan gordetzen dira:
- familien oroitzapenak,
- herriaren bilakaera,
- lurralde baten memoria.