Barrundiako Udala
Barrundia: ondare hidraulikoa, ohiko ehotzea, nekazaritza-paisaia eta Arabako landa-memoria
Larreako errota Barrundiako landa-ondarearen eta ondare hidraulikoaren parte da.
Eraikin mota hauek garai bat gogorarazten dute: ura energia-iturri nagusietako bat zen garaia.
Uraren indarrari esker:
- zerealak irin bihurtzen ziren,
- herrietako eguneroko bizitza mantentzen zen,
- Arabako Lautadako komunitateak elikatzen ziren.
Sarrera
Errotak ezinbesteko eraikinak izan ziren ohiko landa-ekonomian.
Industrializazioa iritsi aurretik, ogia eta beste elikagai batzuk egiteko behar zen irina espazio hauetan lortzen zen.
Larreako errotak hainbat elementuren arteko harremana erakusten du:
- ura,
- zereala,
- komunitatea,
- paisaia.
Ez zen soilik eraikin tekniko bat.
Baita ere izan zen:
- elkargune bat,
- truke-leku bat,
- herritarren arteko harremanetarako espazioa.
Larrea eta bere ingurunea
Barrundiako kontzejua
Larrea Barrundia udalerriko herriguneetako bat da, Arabako Lautadan kokatua.
Bere historia lotuta dago:
- nekazaritzarekin,
- abeltzaintzarekin,
- landa-bideekin,
- herriko bizimodua azaltzen duten ondare-elementu txikiekin.
Paisaia horretan, errotek funtzio oso garrantzitsua zuten:
uraren indarra erabiltzea inguruko soroetan jasotako alea ehotzeko.
Larrea izenaren esanahia
Larrea toponimoa euskaratik dator.
Bere esanahia honakoa da:
“belardia” edo “larrea”.
Izen horrek zuzenean lotzen du herria historian zehar ingurua markatu duen paisaiarekin:
- nekazaritza,
- abeltzaintza,
- zelaiak eta larreak.
Euskal toponimiak gordetzen du komunitateek beren lurraldea nola ulertzen eta izendatzen zuten.
Zer zen errota hidrauliko bat?
Urak mugitutako makina bat
Errota hidrauliko batek uraren indarra erabiltzen zuen.
Urak mekanismo bat mugiarazten zuen:
- gurpila,
- ardatza,
- ehotzeko harriak.
Ura errotara eramaten zen:
- ubideen bidez,
- presen bidez,
- desbideratze txikien bidez.
Han, uraren energia mugimendu bihurtzen zen.
Zerealaren ehotzea
Alea bi harri biribilen artean sartzen zen.
Harri bat bestearen gainean biratzean:
- garia edo beste zereal batzuk txikitzen ziren,
- irina sortzen zen.
Irin hori ezinbestekoa zen egiteko:
- ogia,
- taloak,
- oreak,
- landa-dietako beste elikagai batzuk.
Ideia nagusia:
Larreako errotak azaltzen du nola erabiltzen zuten landa-komunitateek naturaren energia, elektrizitatea eta industria-makineria modernoa iritsi baino lehen.
Zerealaren garrantzia landa-bizitzan
Ogia oinarrizko elikagai bezala
Mende askotan zehar, ogia nekazarien dietako elikagai nagusietako bat izan zen.
Ogia egiteko prozesu oso bat behar zen:
- zereala landatu,
- uzta bildu,
- alea garbitu,
- errotan ehotu,
- ogia egin eta erre.
Errota kate horretako pieza nagusietako bat zen.
Nekazaritza-lana eta egutegia
Errotaren jarduera nekazaritza-egutegiarekin lotuta zegoen.
Uzta bildu eta jo ondoren, familiek alea eramaten zuten errotara.
Han bihurtzen zen:
alea → irina
Baina errotaren lana naturaren menpe zegoen.
Ur kopuruak baldintzatzen zuen:
- ekoizpena,
- lanaren erritmoa,
- errotaren jarduera.
Errota komunitatearen espazio bezala
Topagunea
Errota ez zen lanerako eraikina bakarrik.
Herritarrak bertan elkartzen ziren.
Han:
- hitz egiten zuten,
- berriak partekatzen zituzten,
- harremanak sendotzen zituzten.
Ehotzeko itxaronaldiak bizitza sozialaren parte bihurtzen ziren.
Errotaria
Errotaria pertsona garrantzitsua zen herrian.
Bere lana zen:
- makinaren funtzionamendua ezagutzea,
- txandak antolatzea,
- ehotzea behar bezala egitea.
Lan horrek behar zituen:
- esperientzia,
- ezagutza teknikoa,
- uraren eta harrien kontrol etengabea.
Errotaren arkitektura
Eraikuntza funtzionala
Landa-errotak eraikin sinpleak eta praktikoak izaten ziren.
Bere formak helburu nagusi bati erantzuten zion:
lana egiteari.
Eraikinak aukera eman behar zuen:
- ura jasotzeko,
- makineria mugitzeko,
- zereala ehotzeko,
- alea edo irina aldi baterako gordetzeko.
Ez ziren ikusgarritasuna edo aberastasuna erakusteko eraikinak.
Haien balioa erabilgarritasunean zegoen.
Ohiko elementuak
Errota tradizional batek honako elementuak izan zitzakeen:
- ura sartzeko ubidea edo kanala,
- presa edo ura desbideratzeko sistema,
- gurpil hidraulikoa edo errotarria mugitzeko mekanismoa,
- transmisio-ardatza,
- ehotzeko harriak,
- zereala sartzeko gunea,
- irina jasotzeko tokia.
Elementu guztiek batera sistema eraginkorra osatzen zuten.
Ura eta paisaia
Ura energia bezala
Elektrizitatea zabaldu aurretik, ura energia-iturri garrantzitsuenetako bat izan zen.
Uraren indarra erabiltzen zen mugiarazteko:
- errotak,
- burdinolak,
- beste mekanismo tradizional batzuk.
Larreako errotak gogorarazten du teknologia eta natura oso lotuta zeuden garaia.
Ur-ibilguari lotutako ondarea
Errota bat ezin da ulertu ura kontuan hartu gabe.
Bere kokapena aukeratzen zen:
- ur-ibilgu egoki bat zegoelako,
- inguruan nekazaritza-lurrak zeudelako,
- herritarren beharretara egokitzen zelako.
Horregatik, errota hiru gauza da aldi berean:
- arkitektura,
- ingeniaritza,
- paisaia.
Euskara eta errotaren hiztegia
Errota
Euskaraz, molino hitza errota da.
Hitz hau askotan agertzen da:
- toponimoetan,
- leku-izenetan,
- antzinako erroten inguruko izendapenetan.
Errotarekin lotutako hiztegiak euskal landa-memoriaren zati bat gordetzen du.
Landa-munduko hitzak
Mundu honekin lotutako hainbat hitz:
- errota → molinoa
- ura → agua
- garia → trigo
- irina → harina
- ogia → pan
- landa → campo
Hitz hauek erakusten dute lotura sakona dagoela:
- hizkuntzaren,
- lanaren,
- elikaduraren,
- paisaiaren artean.
Errota Barrundiako ondarearen barruan
Ondare xumea baina ezinbestekoa
Errotek ez dute beti jaso elizek, gazteluek edo jauregiek bezainbesteko arreta.
Hala ere, ezinbestekoak dira herrien benetako historia ulertzeko.
Errotek hitz egiten dute:
- lanaz,
- elikaduraz,
- uraz,
- energiaz,
- ekonomiaz,
- auzolanaz.
Baliabide didaktikoa
Larreako errotak hainbat gai azaltzeko aukera ematen du:
- ohiko ehotzea,
- ura energia bezala erabiltzea,
- zerealaren garrantzia landa-bizitzan,
- errotariaren lana,
- arkitektura funtzionala,
- landarekin lotutako euskarazko hiztegia,
- Barrundiako eguneroko historia.
Errotaren arkitektura
Eraikuntza funtzionala
Landa-errotak eraikin sinpleak eta praktikoak izaten ziren.
Bere formak helburu nagusi bati erantzuten zion:
lana egiteari.
Eraikinak aukera eman behar zuen:
- ura jasotzeko,
- makineria mugitzeko,
- zereala ehotzeko,
- alea edo irina aldi baterako gordetzeko.
Ez ziren ikusgarritasuna edo aberastasuna erakusteko eraikinak.
Haien balioa erabilgarritasunean zegoen.
Ohiko elementuak
Errota tradizional batek honako elementuak izan zitzakeen:
- ura sartzeko ubidea edo kanala,
- presa edo ura desbideratzeko sistema,
- gurpil hidraulikoa edo errotarria mugitzeko mekanismoa,
- transmisio-ardatza,
- ehotzeko harriak,
- zereala sartzeko gunea,
- irina jasotzeko tokia.
Elementu guztiek batera sistema eraginkorra osatzen zuten.
Ura eta paisaia
Ura energia bezala
Elektrizitatea zabaldu aurretik, ura energia-iturri garrantzitsuenetako bat izan zen.
Uraren indarra erabiltzen zen mugiarazteko:
- errotak,
- burdinolak,
- beste mekanismo tradizional batzuk.
Larreako errotak gogorarazten du teknologia eta natura oso lotuta zeuden garaia.
Ur-ibilguari lotutako ondarea
Errota bat ezin da ulertu ura kontuan hartu gabe.
Bere kokapena aukeratzen zen:
- ur-ibilgu egoki bat zegoelako,
- inguruan nekazaritza-lurrak zeudelako,
- herritarren beharretara egokitzen zelako.
Horregatik, errota hiru gauza da aldi berean:
- arkitektura,
- ingeniaritza,
- paisaia.
Euskara eta errotaren hiztegia
Errota
Euskaraz, molino hitza errota da.
Hitz hau askotan agertzen da:
- toponimoetan,
- leku-izenetan,
- antzinako erroten inguruko izendapenetan.
Errotarekin lotutako hiztegiak euskal landa-memoriaren zati bat gordetzen du.
Landa-munduko hitzak
Mundu honekin lotutako hainbat hitz:
- errota → molinoa
- ura → agua
- garia → trigo
- irina → harina
- ogia → pan
- landa → campo
Hitz hauek erakusten dute lotura sakona dagoela:
- hizkuntzaren,
- lanaren,
- elikaduraren,
- paisaiaren artean.
Errota Barrundiako ondarearen barruan
Ondare xumea baina ezinbestekoa
Errotek ez dute beti jaso elizek, gazteluek edo jauregiek bezainbesteko arreta.
Hala ere, ezinbestekoak dira herrien benetako historia ulertzeko.
Errotek hitz egiten dute:
- lanaz,
- elikaduraz,
- uraz,
- energiaz,
- ekonomiaz,
- auzolanaz.
Baliabide didaktikoa
Larreako errotak hainbat gai azaltzeko aukera ematen du:
- ohiko ehotzea,
- ura energia bezala erabiltzea,
- zerealaren garrantzia landa-bizitzan,
- errotariaren lana,
- arkitektura funtzionala,
- landarekin lotutako euskarazko hiztegia,
- Barrundiako eguneroko historia.
Jarraituko dut azken zatiarekin.segi
Eraldaketa eta erabileraren galera
Industrializazioaren etorrera
Industrializazioaren aurrerapenarekin, errota tradizionalek pixkanaka garrantzia galtzen hasi ziren.
Aldaketa berriek ehotzeko modua eraldatu zuten:
- irin-fabrika handiak,
- elektrizitatea,
- ekoizpen-sistema modernoagoak.
Horien ondorioz, antzinako errota askok beren jarduera galdu zuten.
Batzuk:
- itxi egin ziren,
- abandonatuta geratu ziren,
- beste erabilera batzuk hartu zituzten.
Lanerako eraikinetik ondare-memoriara
Gaur egun, errota zaharrek beste balio bat dute.
Jada ez dira ezinbestekoak irina egiteko.
Baina ezinbestekoak dira ulertzeko:
- nola bizi ziren lehen herritarrak,
- nola erabiltzen zituzten baliabide naturalak,
- nolakoa zen landa-komunitateen antolaketa.
Haien kontserbazioak eguneroko lanari lotutako historiaren zati bat berreskuratzea ahalbidetzen du.
Barrundiako eguneroko historiaren lekuko
Larreako errota ez da soilik eraikin zahar bat.
Garai bateko bizimodu baten lekukoa da.
Bere inguruan elkartzen ziren:
- nekazariak,
- familiak,
- errotariak,
- herriko bizilagunak.
Han egiten zen lanak komunitate osoaren bizitza elikatzen zuen.
Ondorioa
Larreako errota Barrundiako ondare hidraulikoaren eta landa-ondarearen testigantza garrantzitsua da.
Bere balioa garai bat gogoraraztean dago:
- urak makinak mugitzen zituen garaia,
- zereala irin bihurtzen zen garaia,
- ogia komunitate osoaren lanari esker lortzen zen garaia.
Garbitokiekin, iturriekin, karobiekin edo bide zaharrekin gertatzen den bezala, errotak erakusten du herri baten historia ez dagoela soilik monumentu handietan.
Historia ere bizi da leku xumeetan:
- lanerako espazioetan,
- eguneroko bizitzako tokietan,
- belaunaldiek erabilitako eraikinetan.
Larreako errotak oraindik gordetzen du:
- uraren memoria,
- alearen historia,
- errotariaren lana,
- belaunaldiz belaunaldi ehotzearen menpe bizi izan ziren familien oroitzapena.
Barrundiako paisaiaren barruan, errota honek gogorarazten du ura, lana eta komunitatea izan zirela herrien bizitzaren oinarria.