Barrundiako ondare historikoa: milaka urteko historiaren aztarnak

Arabako ipar-ekialdean kokatuta, Arabako Lautadaren, Elgeako mendilerroaren eta Uribarri Ganboako urtegiaren ingurunearen artean, Barrundiak ondare historiko aberats eta askotarikoa gordetzen du. Gazteluek, dorretxeek, elizek, ermitek, monumentu megalitikoek, errota zaharrek, zubiek eta garbitokiek mendeetako historian zeharreko ibilbidea egiteko aukera eskaintzen dute, udalerriko herrietan eta paisaian barrena.

Barrundiako ondarea ez dago monumentu bakar batean bilduta. Udalerri osoan zehar sakabanatuta dago, eta lurralde honetan bizi izan diren komunitateen lekukotza da. Mendietan eraikitako historiaurreko monumentuetatik hasi eta Erdi Aroko eraikinetara eta eguneroko bizimoduarekin lotutako eraikuntza xumeetaraino, elementu bakoitzak Barrundiaren bilakaera eta bertako biztanleek lurraldearekin izan duten harremana ulertzen laguntzen du.

Historiaurretik bizi izandako paisaia

Barrundiaren historia gaur egungo herriak sortu baino askoz lehenago hasi zen. Elgeako mendilerroko goialdeetan historiaurreko gizakien presentzia erakusten duten aztarna megalitiko garrantzitsuak gordetzen dira.

Horien artean Mugarriluzeko menhirra eta Elgeamendi I trikuharria nabarmentzen dira. Gaur egun mendiko paisaian integratuta daude, historiaurreko beste hainbat aztarnarekin batera. Monumentu horiei esker, duela milaka urte lurralde hau zeharkatzen zuten komunitateak irudika ditzakegu. Abeltzaintzan aritzen ziren eta zenbait toki erabiltzen zituzten hildakoak lurperatzeko, espazioak mugatzeko edo paisaian erreferentzia-puntuak ezartzeko.

Udal-plangintzak berak ondare arkeologikoko eremu eta ustezko zona arkeologiko ugari identifikatzen ditu Barrundia osoan. Horrek erakusten du gaur egun ikusten dugun paisaiaren azpian bertako eraikinek erakusten dutena baino askoz historia zaharragoa dagoela.

Gebara, Barrundiako historiaren ikur nagusia

Udalerriaren historiarekin bereziki lotutako tokirik badago, hori Gebara da. Muino baten gainean Gebarako gazteluaren hondakinak daude. Gotorlekuaren jatorria Erdi Aroan kokatzen da, eta Gebara leinu boteretsuarekin lotura estua izan zuen.

Bere kokapena ez zen kasualitatea. Muinoaren gainetik Arabako Lautadaren zati handi bat eta lurralde hau Arabako, Gipuzkoako eta Nafarroako beste toki batzuekin lotzen zuten bideak kontrola zitezkeen. Horregatik, gazteluak defentsa-funtzio garrantzitsua izan zuen, baina Gebarako jaunen botere politiko eta ekonomikoaren adierazgarri ere izan zen.

Gazteluaren oinetan Gebarako dorre-jauregia eraiki zuten geroago, Oñatiko kondeekin ere lotuta. Gazteluak eta jauregiak boterea erakusteko eta gauzatzeko bi modu desberdin adierazten dituzte: batetik, garaiera batean kokatutako Erdi Aroko gotorlekua; eta, bestetik, geroago leku erosoago eta irisgarriago batean eraikitako jauregi-egoitza.

Multzoak bere historiako unerik latzenetako bat XIX. mendeko gerretan bizi izan zuen. Gebara herria 1838an erre zuten eta, 1839an, Lehen Karlistaldiaren testuinguruan, Martín Zurbano jeneral liberalaren aginduz gaztelua eta jauregia suntsitu zituzten. Ordutik, bertako hondakinak Barrundiako paisaia historiko ezagunenetako bat dira.

Dorretxeak eta jauregiak: antzinako leinuen aztarna

Nobleziaren botereak beste hainbat aztarna utzi zituen udalerrian. Heredian, Herediatarren dorre zaharra dago. Bere jatorria XIII. mendean kokatzen da, nahiz eta gaur egun ondorengo eraikuntzen artean integratuta eta neurri batean ezkutatuta egon.

Larrean, XV. mendeko Lazarragatarren dorrea nabarmentzen da, tradizioz El Bolo baserria izenez ezaguna. Herri berean Larreatarren jauregia ere badago, Karlistaldien historiarekin lotuta. Bertan jaio zen Bruno Villarreal jenerala, Gebarako gazteluaren defentsan parte hartu zuena.

Maturanako Maturana-Iturrizar dorretxea ere aipagarria da; Ozaetan, berriz, Isasi-Isasmendi jauregia eta Arrieta etxe-jauregia bezalako eraikin nobleak aurki ditzakegu. Eraikin horiek guztiek eskualdeko gizarte- eta ekonomia-antolaketan mendeetan zehar eragin handia izan zuten familien eta leinuen historia berreraikitzeko aukera eskaintzen dute.

Elizak eta ermitak: mendeetako arkitektura erlijiosoa

Ondare erlijiosoa Barrundiako aberastasun historiko handienetako bat da. Ia herri guztiek dute garai eta estilo arkitektoniko desberdinen lekukotza eskaintzen duen eliza bat.

Audikanan, Barrundiako antzinako hiriburuan, San Joan Bataiatzailearen eliza-gotorlekua nabarmentzen da. XV. eta XVI. mendeen artean eraiki zen; jatorri gotikoa du eta amaiera errenazentista. Barrualdean XV. mendeko Hirutasunaren irudikapen interesgarri bat gordetzen da. Handik oso gertu, Zadorra ibaiaren gaineko zubi zaharrak interes historiko handiko multzoa osatzen du.

Aipagarriak dira, halaber, Herediako San Kristobal eliza, Larreako San Millan eliza, Ozaetako San Joan Bataiatzailearen eliza eta Maturanako San Martin eliza, baita Elgea, Etura, Etxabarri Urtupiña, Gebara, Marieta edo Dallo bezalako herrietako tenplu historikoak ere.

Ermiten artean bereziki nabarmentzen da Hermoako San Martin Toursekoa, erromaniko aurreko leiho baliotsu bat gordetzen duena. Udalerriko ondarearen parte dira, halaber, Herediako San Bartolome ermita eta Santa Marina ermita, Marietaren gaineko mendialdean kokatua eta tradizioz erromerien agertoki izan dena. Eraikin horiek ez dira arkitektura-ondare hutsa: horietako askok lotura estua dute oraindik tokiko jai, ospakizun eta tradizioekin.

Eguneroko bizimoduaren ondarea

Baina Barrundiako historia ez dagokie soilik nobleei, gazteluei eta elizei. Badago ondare xumeago bat ere, belaunaldiz belaunaldi bertako biztanleak nola bizi izan ziren ulertzeko ezinbestekoa dena.

Heredia, Larrea, Hermua, Elgea, Orgutxa edo Maneraldeko garbitokiek, adibidez, ura eskuratzea eguneroko bizimoduaren funtsezko parte zen garai bat gogorarazten dute. Erabilera praktikoa zuten, baina herritarren arteko elkargune eta sozializazio-gune ere baziren.

Gauza bera gertatzen da errotekin, hala nola Larreako errotarekin; Audikanako zubi zaharrekin edo Elgeako karegilearekin. Azken herri horretan, XV. mendetik aurrera Gebarako jaunei lotutako burdinola bat ere egon zen. Horrek erakusten du nekazaritzarekin eta abeltzaintzarekin batera basoen ustiapenak eta burdinaren ekoizpenak izan zuten garrantzia.

Gaztelu edo jauregiekin alderatuta eraikin xumeak izan daitezke, baina horrexegatik dute hainbesteko balioa: soroetan lan egin, bideak erabili, zerealak eho, burdina landu, arropa garbitu edo lurraldeko baliabide naturalak aprobetxatu zituzten pertsonen historia ezagutzeko aukera ematen digute.

Historian zehar eraikitako udalerria

Gaur egungo udalerria bera ere bilakaera historiko luze baten emaitza da. Erdi Aroan eta Aro Modernoan, bertako herriak jurisdikzio desberdinen artean banatuta egon ziren. Batzuk Barrundiako Ermandadearen parte ziren; beste batzuk Ganboa edo Larrintzarrekoarenak; eta Elgea, Etura, Gebara, Ozaeta eta Urizar Gebarako jaunen, geroago Oñatiko kondeen, jaurerriaren menpe egon ziren.

XIX. mendean jaurerriak desagertzearekin batera, gaur egungo udalerria osatuko zuen prozesua hasi zen.

Aniztasun historiko horrek azaltzen du, neurri handi batean, gaur egun Barrundian aurki dezakegun ondarearen aberastasuna.

Iragana zaintzea, Barrundia ulertzeko

Barrundiako ondare historikoak sare zabal bat osatzen du, non arkitektura, arkeologia eta paisaia elkarren artean estuki lotuta dauden. Mendian dagoen menhirra, Gebarako gazteluaren hondakinak, eliza gotiko bat, dorretxe bat, errota zahar bat edo garbitoki txiki bat garai oso desberdinetakoak dira, baina guztiek historia beraren zatiak kontatzen dituzte.

Elementu horiek kontserbatzeak eraikin zaharrak babestea baino askoz gehiago esan nahi du. Lurralde hau mendeetan zehar bizi eta eraldatu duten pertsonen memoria bizirik mantentzea esan nahi du.

Barrundia, azken batean, paisaia historiko handi gisa uler daiteke. Bere mendiek lehen komunitateen aztarnak gordetzen dituzte; herriek Erdi Aroko eta Aro Modernoko gizartearen antolaketa erakusten dute; gazteluek eta dorretxeek antzinako leinuen boterea gogorarazten dute; eta errotek, bideek, zubiek eta garbitokiek eguneroko bizimoduaren berri ematen digute.

Ondare horretan barrena ibiltzea Barrundiaren historian barrena ibiltzea da: harrian idatzitako historia, baina baita bideetan, herrien izenetan, tradizioetan eta gaur egun ere udalerriaren nortasunaren elementu nagusietako bat den paisaian idatzitakoa ere.