Barrundiako Udala
Barrundia: landa-parrokia, komunitatearen memoria, arkitektura erlijiosoa eta Arabako paisaia
Hermuako San Pedro eliza Barrundiako ondare erlijioso eta kulturalaren parte da. San Pedrori eskainitako tenplu honek mendeetan zehar parrokiaren, ospakizun erlijiosoen, bideen eta Arabako Lautadako paisaiaren inguruan antolatutako landa-komunitate baten memoria gordetzen du.
Sarrera
Hermuako San Pedro eliza herriaren historia ulertzen laguntzen duen eraikinetako bat da.
Arabako landa-eliza askoren moduan, bere balioa ez dago soilik erabilera erlijiosoan.
Belaunaldi askotan zehar eliza izan zen:
- elkartzeko lekua,
- ospakizunen gunea,
- agurren lekua,
- herriaren memoria gordetzeko espazioa.
Bertan egiten ziren familien bizitzako une garrantzitsuak:
- bataioak,
- ezkontzak,
- hiletak,
- mezak,
- jai erlijiosoak.
Hermua eta bere ingurune historikoa
Barrundiako kontzejua
Hermua Barrundiako udalerriko herrietako bat da, Araban.
Landa-ingurune batean kokatzen da, eta bere paisaian nabarmentzen dira:
- soroak,
- bide zaharrak,
- herrigune txikiak,
- lurrarekin lotutako bizimodua.
Eliza paisaia historiko horren parte da, beste ondare-elementu batzuekin batera:
- garbitokia,
- etxe tradizionalak,
- herriko eraikin zaharrak.
Arabako Lautadako herria
Arabako Lautada mendeetan zehar izan da:
- igarobideen lurraldea,
- nekazaritza-eremua,
- komunitate txikien antolaketa-gunea.
Bere herriek oraindik gordetzen dituzte:
- elizak,
- bideak,
- iturriak,
- garbitokiak,
- baserri eta etxe zaharrak.
Elementu horiek guztiek tokiko historia irakurtzeko aukera ematen dute.
Hermuak memoria partekatu horren parte izaten jarraitzen du.
San Pedro izeneko debozioa
San Pedro Apostolua
Eliza San Pedrori eskainita dago.
San Pedro kristautasuneko apostolu nagusietako bat izan zen.
Bere irudiak adierazten ditu:
- sendotasuna,
- fedea,
- gidaritza espirituala,
- Elizaren jarraipena.
San Pedroren debozioa oso zabaldua egon zen landa-parrokietan.
Santu titularrak nortasun erlijiosoa ematen zion:
- elizari,
- herriari,
- komunitateari.
San Pedro eguna
San Pedroren jaia ekainaren 29an ospatzen da.
Landa-komunitate askotan egun hau lotuta zegoen:
- ospakizun erlijiosoekin,
- herritarren arteko topaketekin,
- jai giroarekin.
Santuaren jaiak batzen zituen:
- debozioa,
- urteko egutegia,
- komunitatea.
Ideia nagusia
San Pedroren izenpeko elizak Hermua Arabako herrietan zabaldutako parrokia-tradizio historiko baten barruan kokatzen du.
Tenpluaren jatorri historikoa
Historia pilatutako landa-eliza
Barrundiako beste tenplu askorekin gertatzen den bezala, Hermuako San Pedro eliza mendeetan zehar memoria pilatu duen eraikina da.
Denborarekin herrietako elizak:
- konpondu,
- aldatu,
- handitu,
- egokitu egiten ziren.
Aldaketa horiek komunitatearen beharrei eta garai bakoitzeko aukerei erantzuten zieten.
Parrokia komunitatearen erdigune bezala
Parrokia herriko erreferentzia nagusietako bat izan zen.
Bere inguruan antolatzen ziren:
- errituak,
- jaiak,
- bilerak,
- familien oroitzapenak.
Horregatik, eliza ez zen soilik eraikin bat.
Herri-identitatearen espazioa zen.
Landa-arkitektura erlijiosoa
Soiltasuna eta iraunkortasuna
Arabako landa-elizek arkitektura berezia dute:
- soila,
- erabilgarria,
- sendoa,
- inguruko paisaiarekin bat egiten duena.
Ez ziren eraiki handitasuna erakusteko, baizik eta herri txikiei belaunaldiz belaunaldi zerbitzua emateko.
Askotan, haien edertasuna ez dago apaingarri handietan, baizik eta:
- harrizko hormen soiltasunean,
- eraikinaren sendotasunean,
- ingurunearekin duen harmonian.
Harria material nagusi bezala
Harria izan zen eraikuntza tradizionaletako material garrantzitsuena.
Landa-eliza batean harriak adierazten du:
- iraunkortasuna,
- belaunaldien arteko jarraipena,
- herritarren lana eta ahalegina.
Material horri esker, tenplu askok mendeetan zehar iraun dute eta herrien memoria gordetzen jarraitu dute.
Dorrea eta kanpaiak
Elizako dorrea erreferentzia garrantzitsua zen herrian.
Bi funtzio nagusi zituen:
- paisaian elizaren presentzia erakustea,
- herritarrei soinuaren bidez mezuak helaraztea.
Kanpaiek komunitatearen denbora markatzen zuten.
Haien bidez iragartzen ziren:
- mezak,
- jaiak,
- heriotzak,
- arrisku edo abisuak,
- ospakizun bereziak.
Mende askotan, kanpaien soinua herriko eguneroko bizitzaren parte izan zen.
Elizaren inguruko bizitza
Familien une garrantzitsuak
Hermuako San Pedro elizak herritarren bizitzako une nagusiak lagundu zituen.
Bertan ospatzen ziren:
- bataioak,
- ezkontzak,
- hiletak,
- igandeko mezak,
- jai erlijiosoak,
- San Pedrorekin lotutako ospakizunak.
Belaunaldien memoria
Herriko belaunaldi bakoitzak bere historiaren zati bat utzi du elizarekin lotuta.
Horregatik, bere balioa ez da soilik:
- arkitektonikoa,
- artistikoa,
- erlijiosoa.
Baita ere bada:
- familiarra,
- emozionala,
- komunitarioa.
Elizak gordetzen ditu:
- pertsonen oroitzapenak,
- familien historiak,
- herriaren bilakaera.
Parrokia-erregistroak eta dokumentazioa
Bataioak, ezkontzak eta heriotzak
Landa-parrokiek dokumentu garrantzitsuak sortzen zituzten.
Horien artean zeuden:
- bataio-agiriak,
- ezkontza-erregistroak,
- heriotza-agiriak.
Gaur egun dokumentu horiek oso baliotsuak dira ikertzeko:
- familien historia,
- abizenen jatorria,
- herriaren bilakaera demografikoa.
Eliza memoria-artxibo bezala
Elizak ez du historia soilik bere hormetan gordetzen.
Memoria beste elementu askotan ere agertzen da:
- dokumentuetan,
- irudi erlijiosoetan,
- objektu liturgikoetan,
- kanpaietan,
- ahozko tradizioetan.
Landa-parrokia bat, nolabait, harriz, paperez eta oroitzapenez egindako artxibo bat da.
Hermuako garbitokiarekin duen lotura
Eguneroko bizitzako bi ondare
San Pedro elizak eta Hermuako garbitokiak herriko bizimodu tradizionalaren bi alde desberdin erakusten dituzte.
Elizak kontatzen du:
- erlijioaren historia,
- komunitatearen antolaketa,
- familien memoria,
- ospakizunen garrantzia.
Garbitokiak, berriz, gogorarazten du:
- uraren erabilera,
- etxeko lana,
- emakumeen eguneroko ahalegina,
- herritarren arteko harremanak.
Bi espazioek batera Hermuako historia osoago ulertzeko aukera ematen dute.
Landa-bizitzaren paisaia
Eliza eta garbitokia ez ziren elementu isolatuak.
Herriko beste espazio batzuekin batera osatzen zuten eguneroko paisaia:
- etxeak,
- bideak,
- soroak,
- ura,
- lanerako tokiak.
Horiek guztiek erakusten dute nola antolatzen zen antzinako landa-komunitatea.
Euskara eta toponimia
Hermua lurraldearen memorian
Hermua Barrundiako toponimia historikoaren parte da.
Herrien, etxeen, bideen eta lekuen izenek lurraldearen memoria kulturala gordetzen dute.
Arabako Lautadan, toponimiak laguntzen du ulertzen:
- euskararen presentzia historikoa,
- paisaiarekin zuen harremana,
- komunitateek ingurua izendatzeko zuten modua.
Hizkuntza, etxea eta komunitatea
Euskarak landa-mundua ulertzeko hitz garrantzitsuak gordetzen ditu:
- eliza → iglesia,
- etxea → casa,
- bidea → camino,
- herria → pueblo.
Hitz horiek erakusten dute hizkuntza eta bizimodua oso lotuta egon direla.
San Pedro eliza kultura-paisaia horren barruan kokatzen da, non elkartzen diren:
- hizkuntza,
- arkitektura,
- historia,
- memoria.
Gaur egungo ondare-balioa
Landa-bizitzaren lekukoa
Hermuako San Pedro elizak Arabako kontzeju txiki baten antolaketa erlijioso eta soziala ezagutzeko aukera ematen du.
Bere balioa dago:
- mendeetan izan duen jarraipenean,
- herritarren bizitzan izan duen garrantzian,
- gordetzen duen memorian.
Barrundiarako baliabide kulturala
Tenplu honen bidez azal daitezke:
- landa-arkitektura erlijiosoa,
- San Pedroren debozioa,
- parrokiaren funtzio soziala,
- familien memoria historikoa,
- elizaren eta garbitokiaren arteko lotura,
- toponimiaren garrantzia,
- Barrundiako eguneroko historia.
Ondorioa
Hermuako San Pedro eliza Barrundiako ondarearen elementu garrantzitsua da.
Bere balioa ez dago soilik arkitekturan.
Mendeetan zehar herriarentzat izan duen esanahian dago:
- fedea,
- elkargunea,
- familien oroitzapenak,
- belaunaldien arteko jarraipena.
Garbitokia bezalako beste elementuekin batera, Hermuako bizimodu tradizionala berreraikitzen laguntzen du.
Elizak gogorarazten digu herrien historia ez dela soilik eraikin handietan gordetzen.
Historia ere bizi da:
herri txikietako harrizko hormetan, kanpaien soinuan, eguneroko lanetan eta komunitatea sortu zuten leku xumeetan.