Hermua: historia, ondarea eta landa-tradizioa Arabako Lautadan

Sarrera

Hermua Arabako Barrundia udalerriko kontzejua da, Arabako Lautadaren eskualdean kokatua. Soroek, larreek eta mendiek inguratuta, Arabako landa-herrixken izaera eta nortasuna gordetzen ditu, non paisaia, herri-arkitektura eta historia mendeetan zehar estuki lotuta egon diren.

Tamaina txikia izan arren, Hermuak mila urte baino gehiagoko historia dokumentatua dauka, eta Goi Erdi Arotik gaur egunera arte lurraldearen bilakaera erakusten duen ondare aberatsa gordetzen du.

Kokapen geografikoa eta natura-ingurunea

Hermua itsas mailatik 559 metro inguruko altueran dago, Zadorra ibaiaren eskuinaldean eta Aldaia mendiaren magalean. Mendi horrek 787 metro inguruko garaiera du.

Ingurunea honako hauek osatzen dute:

• laborantza-lurrak;
• larreak eta bazkalekuak;
• baso txikiak;
• landa-bide tradizionalak.

Mendeetan zehar, ezaugarri horiek bertako ekonomiaren oinarriak izan dira, batez ere nekazaritza, abeltzaintza eta baliabide naturalen ustiapenean oinarrituta.

Landa-izaera nabarmena mantentzen duen arren, Gasteiztik gertu egoteak komunikazio ona ahalbidetzen du Arabako hiriburuarekin.

Hermuren jatorri historikoa

Hermuren lehen aipamen idatzia 1025eko Arabako Burdin Sarea edo Reja de San Millán izeneko agirian agertzen da. Bertan, Ermua izenez azaltzen da, Barrandizko zendean kokatutako herrixka gisa.

Agiri horrek San Millán de la Cogollako monasterioari burdinazko golde-burdinak zerga moduan ematen zizkioten Arabako herrixkak jasotzen ditu. Aipamen horrek erakusten du XI. mendearen hasieran Hermua jada finkatutako biztanle-gunea zela.

Ikerketa batzuen arabera, herrixka 1000. urte inguruan sortu zen, antzinako eremitorio baten inguruan. Goi Erdi Aroan ohikoa zen herrixka txikiak otoitz eta bakardaderako erabiltzen ziren toki erlijiosoen inguruan sortzea.

Izenaren jatorria

Ermua izena, ziurrenik, latinezko eremus hitzetik dator; “basamortua”, “biztanlerik gabeko lekua” edo “leku bakartia” esan nahi du.

Lehen kristauen garaian, eremitarrek horrelako toki isolatuetara jotzen zuten otoitz egiteko eta bizitza espirituala garatzeko. Latinezko hitz horretatik datoz gaztelaniazko yermo eta euskarazko eremu hitzak.

Interpretazio horren arabera, herriaren izenak lehen eremitorioa eraiki zen toki bakartiari egiten dio erreferentzia, eta horrela bere jatorriaren oroimena gordetzen du.

Hermua Barrundiaren historian

Erdi Aroan eta Aro Modernoan, Hermua Barrundiako Ermandadearen barruan egon zen. Erakunde horrek bailaran zeuden herrixkak biltzen zituen justizia administratzeko, lurraldearen defentsa antolatzeko eta ondasun komunak kudeatzeko.

Denborarekin, erakunde horretatik sortu zen gaur egungo Barrundia udalerria, eta Hermua gaur egun ere haren barruan dago, inguruko beste kontzeju batzuekin batera.

Herriaren bilakaera

XIX. mendean, Pascual Madozen Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España lanean Hermua nekazaritzan oinarritutako herrixka txiki gisa deskribatzen da, 43 biztanle ingururekin.

Gaur egun ere landa-izaera mantentzen du, eta 49 biztanle inguru ditu, nahiz eta kopurua urtearen arabera zertxobait aldatu daitekeen. Arabako Lautadako beste hainbat herrik bezala, landa-eremuaren despopulazioaren ondorioak jasan ditu, baina bere nortasun historikoa eta ondarea bizirik mantentzen ditu.

Erlijio-ondarea

San Pedro eliza

Kontzejuko eraikin erlijioso nagusia San Pedro eliza da.

Jatorria XIII. mendean du, baina XVI. mendean sakon berreraiki zuten landa-gotikoaren estiloari jarraituz. Ondoren, XVIII. mendean zaharberritu zuten.

Eliza herriguneko eraikin adierazgarriena da, eta herriaren mendeetako bilakaera artistikoa eta historikoa islatzen ditu.

San Martin Tourseko ermita

San Martin Tourseko ermita Hermuko ondare historikoaren elementurik berezienetako bat da.

Hainbat alditan berreraikia izan bada ere, barruan X. mendekoa izan daitekeen leiho estu prerromaniko bat gordetzen du. Leiho hori herriari izena eman zion antzinako eremitorioaren geratzen den aztarna bakarra dela uste da, eta Arabako zein Nafarroako beste eraikin prerromaniko batzuekin antzekotasun handiak ditu.

Barruan, 1849an Alejandro de Valdivielso eskultore gasteiztarrak egindako San Martinen irudia gordetzen da. Irudi horrek desagertutako Erdi Aroko beste taila bat ordezkatu zuen.

Mendeetan zehar, ermita inguruko herritarren gurtza-leku garrantzitsua izan da, eta lotura historiko estua mantentzen du Larrea herriarekin.

Landa-ondarea

Eraikin erlijiosoez gain, Hermuak Arabako landa-arkitekturaren eta paisaia tradizionalaren hainbat elementu garrantzitsu gordetzen ditu.

Baserri monumentala

San Martin kalean Kultura Ondasun izendatutako baserri aipagarri bat dago, Monumentu kategoriakoa eta Euskal Kultura Ondarearen Inbentario Orokorrean inskribatua.

Gaur egun Lauzurika-Maturana familiaren laugarren belaunaldiak bizi dira bertan. Hasieran laborantzako baserria izan zen, eta gaur egun ere interes handiko elementu ugari gordetzen ditu:

• neurri handiak;
• hiru solairuko egitura tradizionala;
• bi isurialdeko teilatua;
• harlangaitzez eraikitako hormak eta baoetan harlanduzko inguruak;
• duela gutxi aurkitutako jatorrizko labea.

Eraikinaren berezitasunetako bat da garai batean despentsa, aletegi eta Gipuzkoarantz zihoazen bidaiarientzako babesleku ere izan zela.

Garbitokia

Landa-ondarearen barruan, estalpeko garbitokia ere kontserbatzen da. Antzinako herritarren eguneroko bizimoduaren lekuko da, eta kontzejuko elementu tradizional hobekien kontserbatuetako bat.

Errota

Garai batean Hermuan Gorriano edo Moroaren Errota izenez ezagutzen zen irin-errota bat egon zen. Gaur egun desagertuta dago, baina bertako nekazaritza-ekonomian garrantzi handia izan zuen.

Jaiak eta tradizioak

Herriko jai nagusiak ekainaren 29an ospatzen dira, San Pedro zaindariaren omenez.

Tradiziorik bereziena, ordea, Barte izenekoa da, eta urtero uztailaren 4an egiten da San Martin ermitan.

Egun horretan, Larrea herriko bizilagunak ermitara joaten dira erromerian eta aurreskua dantzatzen dute haren aurrean. Ohituraren arabera, Hermuko bizilagunak ez dira bertaratzen; belaunaldiz belaunaldi mantendu den ohitura berezi bati eutsiz.

Ondorioa

Hermua Arabako Lautadako kontzeju historiko txikien adibide bikaina da. 1025eko Arabako Burdin Sarean agertzeak, antzinako eremitorio batekin izan dezakeen loturak, San Martin ermitako aztarna prerromanikoek eta Barte bezalako tradizioek balio historiko eta kultural handiko herria bihurtzen dute.

Horri guztiari San Pedro eliza, babestutako baserri monumentala, estalpeko garbitokia eta inguruko nekazaritza-paisaia gehitzen zaizkio. Guztiek batera, mila urte baino gehiagotan Arabako landa-bizitzaren bilakaera ulertzeko balio handiko ondare-multzoa osatzen dute