Barrundiako Udala
GEBARAKO GAZTELUA (BARRUNDIA): HISTORIA, EUSKARA ETA AMERIKARAINO IRITSI ZEN LEINU BATEN OROIMENA
Sarrera
Arabako Lautadaren bihotzean, Arabako paisaiaren zati handi bat menderatzen duen muino baten gainean, euskal Erdi Aroko historiako gaztelurik garrantzitsuenetako baten hondakinak daude: Gebarako Gaztelua (gaztelaniaz tradizionalki Castillo de Guevara izenez ere ezaguna).
Gaur egungo Barrundia udalerrian kokatua, gaztelu hau ez zen harriz egindako defentsarako eraikin soil bat izan. Mendeetan zehar boterearen, mugaren, nobleziaren, familien arteko gerren eta kontrol politikoaren ikurra izan zen. Bere harresietatik bideak, herriak, mendiak eta Arabako Lautada beste euskal lurralde batzuekin eta Gaztela, Nafarroa eta Frantziarako bide nagusiekin lotzen zituzten merkataritza-ibilbideak zaintzen ziren.
Gaur egun bere harresien eta dorreen aztarnak besterik ez dira geratzen, baina Erdi Aroan lurraldeko gotorlekurik ikusgarrienetako bat izan zen. Gazteluaren historia Ladrón de Guevara leinu boteretsuarekin, euskal nobleen arteko borrokekin, inguruko euskararen garapenarekin eta mende batzuk geroago ozeanoaren beste aldera bidaiatuko zuen abizen batekin dago lotuta; abizen hori nazioartean ezaguna bihurtu zen Ernesto Che Guevara bezalako pertsonaien bidez.
Gaztelua baino lehenagoko lurraldea: Barrundia eta Arabako Lautada
Gebarako Gazteluaren garrantzia ulertzeko, lehenik jaio zen lurraldea ezagutu behar da.
Barrundia Arabako eremu pribilegiatu batean dago. Elgeako mendilerroak inguratuta eta Zadorra ibaitik gertu, lurralde hau oso antzinatik egon da gizakien presentziari lotuta. Erdi Aroko gazteluak existitu baino askoz lehenago, mendi eta haran hauek gizataldeek erabiltzen zituzten.
Inguruko aztarna megalitikoek, hala nola menhirrek eta hileta-monumentuek, erakusten dute Historiaurretik leku hauek garrantzitsuak izan zirela bertan bizi ziren pertsonentzat. Mendiak ez ziren soilik elementu geografikoak: lurraldeak, bideak eta gune sakratuak markatzen zituzten.
Arabako Lautada, gainera, korridore natural bat zen. Lurralde hau kontrolatzen zuenak pertsonen mugimendua, merkataritza eta armaden joan-etorriak kontrolatzeko aukera zuen. Horregatik, mende batzuk geroago, Gebarako muinoan gotorleku bat eraikitzeak zentzu estrategiko handia zuen.
Altuera hartatik ikus zitezkeen:
- Arabako Lautada,
- Nafarroarako bideak,
- Gipuzkoarako ibilbideak,
- mendateak,
- inguruko nekazaritza-herriak.
Gaztelua harrizko zaindari handi baten modukoa zen.
Gebara izena: jatorria eta euskararekin duen lotura
Gotorlekuari buruz hitz egin aurretik, ezinbestekoa da hitz batean gelditzea: Gebara.
Gaur egun euskarazko izen ofiziala Gebara da; gaztelaniazko forma tradizionala, berriz, Guevara da. Bi formek toki berari egiten diote erreferentzia, baina euskarazko formak hobeto gordetzen du lurraldeko ahoskera eta bilakaera.
Toponimoa Erdi Arotik dago dokumentatuta hainbat aldaerarekin:
- Gueuara
- Guevara
- Guebara
- Gebara
Aldaketa horiek ohikoak dira, mendeetan zehar euskal izenak batez ere latina edo gaztelania erabiltzen zuten eskribauek idatzi baitzituzten, eta euskararen soinuak beren idazketa-sistemetara egokitzen zituzten.
Barrundiako eremua historikoki Arabako euskararen lurraldearen parte izan da. Mendeen poderioz Arabako Lautadako toki askotan euskararen erabilerak atzerakada izan bazuen ere, herrien, mendien, ibaien eta etxeen izen askok memoria linguistiko hori mantendu zuten.
Inguruko adibideak:
- Gebara
- Ozaeta
- Etura
- Elgea
- Larrea
- Maturana
- Mendixur
Izen hauek historiaren kapsula txikiak bezalakoak dira. Hizkuntza batek garai batean hiztunak gal ditzake, baina lurrak bere hitzak gordetzen jarraitzen du.
Gazteluaren sorrera: Erdi Aroko gotorlekua
Gebarako Gazteluaren jatorri zehatza berreraikitzea zaila da, mende asko atzera egin behar baita.
Tradizio batzuek lehen gotorleku bat XI. mendearen inguruan kokatzen dute, nahiz eta historikoki ezagutzen dugun eraikin handia batez ere Behe Erdi Arokoa izan. Geroago, XV. mendean, Guevara familiaren boterearen ikur bihurtuko zen gotorleku handi bat eraiki edo berreraiki zen.
Lekuaren aukeraketa ez zen kasualitatea izan.
Erdi Aroko jauntxoek toki garaiak bilatzen zituzten, gaztelu batek hainbat funtzio baitzituen:
Funtzio militarra
Etsaien aurkako defentsa zen. Bere horma sendoek soldaduak, armak eta baliabideak babesten zituzten.
Dorretik arrisku bat ikusi zitekeen haranera iritsi baino askoz lehenago.
Funtzio politikoa
Gaztelu batek honakoa adierazten zuen:
“Lur hau leinu honena da”.
Ez zen soilik etxe sendo bat; autoritatearen erakustaldia zen.
Funtzio ekonomikoa
Handik kontrolatzen ziren:
- bideak,
- zergak,
- nekazaritza-lurrak,
- abereak,
- merkataritza-harremanak.
Harriak boterea irudikatzen zuen.
Nolakoa zen Gebarako Gaztelua
Gaur egun hondakinak besterik ikusten ez baditugu ere, bere garaian eraikin ikusgarria izan zen.
Gotorlekuak honako elementuak zituen:
- harresi handiak,
- defentsarako dorreak,
- barruko patio bat,
- galeriak,
- soldaduentzako eremuak,
- biltegiak,
- nobleentzako gelak.
Dorre nagusiak neurri handiak zituen eta urrutitik gehien ikusten zen elementua zen. Hormak oso lodiak ziren eta erasoei aurre egiteko prestatuta zeuden.
Gaztelua harriz eraikia zegoen, eta material horrek ideia oso argi bat transmititzen zuen:
iraunkortasuna.
Etxe xumeak urteekin desagertu zitezkeen bitartean, gotorleku batek leinu hura betirako han egongo zela adierazten zuela zirudien.
Baina historiak erakutsiko zuen hormarik sendoenak ere eror zitezkeela.
Gebarako jaunak: euskal leinu handi baten sorrera
Gazteluaren benetako garrantzia ez dago soilik bere harrietan, bertan bizi izan zen familian baizik.
Guevara edo Gebara leinua Erdi Aroko Euskal Herriko familiarik boteretsuenetako bat izatera iritsi zen.
Ahaide Nagusiak izeneko taldearen parte ziren; hau da, lurraldeak kontrolatzen zituzten eta beren jarraitzaile armatuak zituzten familia noble handiak.
Abizena guztiz lotuta zegoen lekuarekin:
Lehenik Gebara lurraldea existitu zen.
Ondoren, lekuaren izena hartu zuen leinua sortu zen.
Azkenik, abizen hori munduan zehar zabaldu zen.
Gaztelua familia horren irudikapen fisikoa zen.
Oñatiko kondeak, Gebarako Gazteluaren gainbehera eta euskal abizen baten bidaia Amerikara
Mendeak igaro ahala, Gebara familia ez zen Erdi Aroko gerlari familia soil bat izan; penintsulako iparraldeko noble-etxerik eraginkorrenetako bat bihurtu zen.
Une garrantzitsuenetako bat leinuak Oñatiko Konde titulua lortu zuenean iritsi zen.
Titulu horrek Guevaratarrak autonomia handiko lurralde bateko jaun bihurtu zituen. Denbora luzez, Oñatiko Konderria familia honek gobernatutako jaurerri txiki baten antzera funtzionatu zuen.
Kondeek hainbat arlotan eragiteko ahalmena zuten:
- justizia administrazioa,
- ekonomia antolaketa,
- lurren kudeaketa,
- harreman politikoak.
Guevaratarren boterea ez zen jada Barrundiako muino bateko gaztelu batera mugatzen.
Haien eragina hainbat lurraldetara zabaldu zen.
Arabako herri txiki hartatik jaiotako abizena bere jatorritik kanpo ezaguna bihurtzen hasi zen.
Gazteluaren sorrera: Erdi Aroko gotorlekua
Gebarako Gazteluaren jatorri zehatza berreraikitzea zaila da, mende asko atzera egin behar baita.
Tradizio batzuek lehen gotorleku bat XI. mendearen inguruan kokatzen dute, nahiz eta historikoki ezagutzen dugun eraikin handia batez ere Behe Erdi Arokoa izan. Geroago, XV. mendean, Guevara familiaren boterearen ikur bihurtuko zen gotorleku handi bat eraiki edo berreraiki zen.
Lekuaren aukeraketa ez zen kasualitatea izan.
Erdi Aroko jauntxoek toki garaiak bilatzen zituzten, gaztelu batek hainbat funtzio baitzituen:
Funtzio militarra
Etsaien aurkako defentsa zen. Bere horma sendoek soldaduak, armak eta baliabideak babesten zituzten.
Dorretik arrisku bat ikusi zitekeen haranera iritsi baino askoz lehenago.
Funtzio politikoa
Gaztelu batek honakoa adierazten zuen:
“Lur hau leinu honena da”.
Ez zen soilik etxe sendo bat; autoritatearen erakustaldia zen.
Funtzio ekonomikoa
Handik kontrolatzen ziren:
- bideak,
- zergak,
- nekazaritza-lurrak,
- abereak,
- merkataritza-harremanak.
Harriak boterea irudikatzen zuen.
Nolakoa zen Gebarako Gaztelua
Gaur egun hondakinak besterik ikusten ez baditugu ere, bere garaian eraikin ikusgarria izan zen.
Gotorlekuak honako elementuak zituen:
- harresi handiak,
- defentsarako dorreak,
- barruko patio bat,
- galeriak,
- soldaduentzako eremuak,
- biltegiak,
- nobleentzako gelak.
Dorre nagusiak neurri handiak zituen eta urrutitik gehien ikusten zen elementua zen. Hormak oso lodiak ziren eta erasoei aurre egiteko prestatuta zeuden.
Gaztelua harriz eraikia zegoen, eta material horrek ideia oso argi bat transmititzen zuen:
iraunkortasuna.
Etxe xumeak urteekin desagertu zitezkeen bitartean, gotorleku batek leinu hura betirako han egongo zela adierazten zuela zirudien.
Baina historiak erakutsiko zuen hormarik sendoenak ere eror zitezkeela.
Gebarako jaunak: euskal leinu handi baten sorrera
Gazteluaren benetako garrantzia ez dago soilik bere harrietan, bertan bizi izan zen familian baizik.
Guevara edo Gebara leinua Erdi Aroko Euskal Herriko familiarik boteretsuenetako bat izatera iritsi zen.
Ahaide Nagusiak izeneko taldearen parte ziren; hau da, lurraldeak kontrolatzen zituzten eta beren jarraitzaile armatuak zituzten familia noble handiak.
Abizena guztiz lotuta zegoen lekuarekin:
Lehenik Gebara lurraldea existitu zen.
Ondoren, lekuaren izena hartu zuen leinua sortu zen.
Azkenik, abizen hori munduan zehar zabaldu zen.
Gaztelua familia horren irudikapen fisikoa zen.
Oñatiko kondeak, Gebarako Gazteluaren gainbehera eta euskal abizen baten bidaia Amerikara
Mendeak igaro ahala, Gebara familia ez zen Erdi Aroko gerlari familia soil bat izan; penintsulako iparraldeko noble-etxerik eraginkorrenetako bat bihurtu zen.
Une garrantzitsuenetako bat leinuak Oñatiko Konde titulua lortu zuenean iritsi zen.
Titulu horrek Guevaratarrak autonomia handiko lurralde bateko jaun bihurtu zituen. Denbora luzez, Oñatiko Konderria familia honek gobernatutako jaurerri txiki baten antzera funtzionatu zuen.
Kondeek hainbat arlotan eragiteko ahalmena zuten:
- justizia administrazioa,
- ekonomia antolaketa,
- lurren kudeaketa,
- harreman politikoak.
Guevaratarren boterea ez zen jada Barrundiako muino bateko gaztelu batera mugatzen.
Haien eragina hainbat lurraldetara zabaldu zen.
Arabako herri txiki hartatik jaiotako abizena bere jatorritik kanpo ezaguna bihurtzen hasi zen.
Jarraitzen dut hurrengo zatiarekin.segi
Gebarako Dorretxea: boterearen ikur berria
Erdi Aroa amaitu zenean, nobleziaren bizimodua aldatu egin zen.
Gazteluak deserosoak ziren:
- toki garaietan zeuden,
- hotzak ziren,
- erasoei aurre egiteko diseinatuta zeuden eta ez eroso bizitzeko.
Horregatik, familia noble askok beren gotorleku zaharrak utzi eta jauregiak eraiki zituzten.
Guevara familiak gauza bera egin zuen.
Gazteluaren oinetan Gebarako Dorretxea eraiki zuten.
Eraikin horrek garai berri bat irudikatzen zuen.
Mezua jada ez zen soilik:
“Indartsua naiz eta neure burua defendatzeko gai naiz”.
Orain beste hau ere adierazten zuen:
“Aberastasuna, kultura eta prestigioa ditut”.
Erdi Aroko botere militarra botere sozial eta politiko bihurtzen ari zen.
Gazteluak leinuen arteko gerren garaia gogorarazten zuen bitartean, jauregiak Aro Modernorako sarrera adierazten zuen.
Gaztelu lokartua: isiltasun mendeak
Denbora luzez gaztelu zaharra iraganaren oroigarri bezala geratu zen.
Bere hormek oraindik muinoa menderatzen zuten, baina Europa aldatu egin zen.
Familien arteko Erdi Aroko gerrak amaitu ziren.
Monarkiak gero eta indartsuagoak ziren eta nobleek beren antzinako independentziaren zati bat galdu zuten.
Jaun feudalen mundua pixkanaka desagertzen hasi zen.
Baina Gebarako Gazteluak oraindik azken eginkizun historiko bat izango zuen.
Eta amaiera dramatikoa izango zen.
XIX. mendea: Karlistaldiak Gebarara iristen dira
XIX. mendean Espainiak Karlistaldiak izeneko gatazka batzuk bizi izan zituen.
Gerra horietan bi talde nagusi aurrez aurre jarri ziren:
- Karlos Maria Isidro Borboikoaren aldekoak (karlistak),
- Isabel II.aren aldekoak (liberalak).
Baina tronurako borroka horren atzean gatazka sakonagoak zeuden:
- gizartea ulertzeko modu desberdinak,
- erlijioa,
- tradizioa,
- zentralizazio politikoa,
- foruen defentsa.
Euskal Herriak garrantzi handia izan zuen gerra hauetan.
Euskal landa-eremu askok karlismoa babestu zuten, mundu tradizionalaren eta foruen defentsarekin lotzen baitzuten.
Gebarako gaztelu zaharrak berriro balio militarra hartu zuen.
Gebarako Gazteluaren azken erabilera militarra
Lehen Karlistaldian (1833-1840), antzinako gotorlekua berriro esnatu zen.
Bere Erdi Aroko harriek berriro soldaduak hartu zituzten.
Gaztelua tropa karlistek erabili zuten bere kokapen estrategikoagatik.
Eraiki zenetik ehunka urte igaro baziren ere, oraindik funtsezko gauza bat mantentzen zuen:
altuera.
Gebaratik oraindik Arabako Lautada kontrola zitekeen.
Baina arazo bat zegoen:
gerra aldatu egin zen.
Erdi Aroko gazteluak honi aurre egiteko eraiki ziren:
- geziei,
- ezpatei,
- zuzeneko erasoei.
Baina ez zeuden gerra modernorako prestatuta.
Kanoiek eta lehergaiek lehen suntsiezina zirudiena denbora gutxian hondatu zezaketen.
Gebarako Gazteluaren suntsiketa
Amaiera 1839an iritsi zen.
Lehen Karlistaldia amaitu ondoren, agintari liberalek gotorlekua suntsitzea erabaki zuten.
Helburua argia zen:
etorkizuneko matxinadetan berriro posizio militar bezala erabiltzea saihestea.
Gebarako Gaztelua leherrarazi zuten.
Mendeetan zehar iraun zuen gotorleku hura une gutxitan desagertu zen neurri handi batean.
Amaiera sinbolikoa izan zen:
Erdi Aroan sortutako eraikin bat mundu garaikidearen etorrerarekin desagertzen zen.
Gaur egun ikusten ditugun hondakinak suntsiketa haren ondorio dira.
Ez dira abandonatutako harri soilak.
Ia mila urteko historiaren aztarnak dira.
Gaur egungo hondakinak: harrizko memoria bat
Gaur egun Gebarako Gaztelura igotzen denak Erdi Arokoaren oso bestelako paisaia aurkitzen du.
Ez dago soldadurik.
Ez dago jaun feudalik.
Ez dago bideen zaintzarik.
Baina zerbait berezia mantentzen da:
memoria gordetzen duen leku baten aurrean egotearen sentsazioa.
Bere hondakinetatik ikus daitezke:
- Barrundia,
- Arabako Lautada,
- inguruko mendiak,
- inguruko herriak.
Paisaiak ulertarazten du zergatik aukeratu zuten leku hura.
Kokapena ezin hobea zen.
Gazteluak duela mende batzuk egiten zuen gauza bera egiten jarraitzen du:
lurraldeari begira egotea.
Guevara abizenak ozeanoa zeharkatzen du
Gebararekin lotutako historiarik interesgarrienetako bat bere izenaren bidaia da.
Hasieran euskal toponimo txiki bat zena, denborarekin nazioarteko abizen bihurtu zen.
Amerikarako hedapenean, euskal jatorriko abizen askok Atlantikoa zeharkatu zuten.
Euskal familietatik zetozen pertsona askok parte hartu zuten:
- esplorazioetan,
- administrazioan,
- merkataritzan,
- Amerikako komunitate berrien sorreran.
Hori gertatu zen hainbat abizenekin:
- Aguirre,
- Mendoza,
- Etxeberria,
- Bolívar,
- Guevara.
Belaunaldiak igaro ahala, Amerikako ondorengo batzuek abizen horiek mantendu zituzten, nahiz eta jada Euskal Herritik oso urrun egon.
Kasu horietako bat Guevara abizena izan zen.
Gebarako Gazteluaren barruan: arkitektura, eguneroko bizitza, pertsonaiak eta kondairak
Gebara zutik zegoen garaia irudikatzea
Gaur egun Gebarako Gazteluaren hondakinak bisitatzen dituen pertsona batentzat zaila izan daiteke gotorlekua bere garairik distiratsuenean nolakoa zen imajinatzea.
Orain hormen aztarnak, landarediak estalitako harriak eta denborak zein gerrak eraldatutako eraikin baten zatiak aurkitzen ditugu.
Baina mendeetan zehar, leku hura Arabako gotorlekurik ikusgarrienetako bat izan zen.
Gaur egun isiltasuna dagoen tokian, lehen mugimendua zegoen:
- soldaduak zaintzan,
- zaldiak bideetatik iristen,
- langileak janaria garraiatzen,
- mezulariak sartzen eta ateratzen,
- nobleak erabakiak hartzen,
- nekazariak botere jauntxoarekin harremanetan.
Gaztelua ia mundu txiki itxi bat zen.
Harri bakoitzak bere funtzioa zuen.
Ezer ez zegoen ausaz eraikita.
Gebarako Gazteluaren defentsa-arkitektura
Erdi Aroko gazteluak ideia nagusi baten arabera diseinatzen ziren:
irautea.
Edertasuna bigarren mailakoa zen.
Garrantzitsuena eraso bati aurre egitea zen.
Gebarako Gazteluak bere lehen defentsa naturala aprobetxatzen zuen:
mendia.
Harresi bakar batera iritsi baino lehen, etsai batek gotorlekuraino igo behar zuen.
Malda hori bera oztopo handia zen.
Erasotzaile bat iristen zen:
- nekatuago,
- motelago,
- ikusgarriago,
- egoera okerragoan.
Defendatzaileek beti zuten abantaila.
Geografia bera arma bat zen.
Harresiak: bi munduren arteko muga
Gazteluko harresiek banaketa fisiko eta sinbolikoa sortzen zuten.
Kanpoan zegoen lurralde irekia:
- zelaiak,
- basoak,
- bideak.
Barruan, berriz:
jaunaren babespeko espazioa.
Hormak lodiak ziren kolpeak eta erasoak jasateko.
Goiko aldetik defendatzaileek ingurune osoa ikus zezaketen.
Mehatxu baten aurrean, ateak ziren punturik ahulenak.
Horregatik normalean indartzen ziren:
- egur sendoarekin,
- burdinarekin,
- defentsa-sistema gehigarriekin.
Gaztelu baten sarrera mezu bat zen:
ate hori zeharkatzen zuenak Gebarako jaunaren lurraldean sartzen zen.
Dorre nagusia: boterearen sinboloa
Elementurik garrantzitsuena dorre nagusia zen.
Erdi Aroko gaztelu askotan omenaldiaren dorrea izena jasotzen zuen.
Ez zen egitura militar hutsa.
Ikur bat ere bazen.
Zenbat eta handiagoa eta ikusgarriagoa izan dorrea, orduan eta boteretsuagoa zirudien bere jabeak.
Kilometro askotatik jendeak muinoaren gainean nagusitzen zen eraikin hura ikus zezakeen.
Lurralde horietan nork zuen agintea etengabe gogorarazteko modu bat zen.
Harriak hitzik gabe hitz egiten zuen.
Gazteluaren barrualdea
Askotan gazteluak jauregi handi eta eroso bezala irudikatzen ditugu, baina Erdi Aroko errealitatea askoz gogorragoa zen.
Gebara bezalako gaztelu batek hainbat espazio izan zitzakeen:
Nobleentzako gelak
Familia nagusiarentzat gordetako eremuak ziren.
Nekazarien etxeak baino hobeak baziren ere, ez zituzten gaur egungo erosotasunak.
Arazo handienetako bat hotza zen.
Harrizko horma lodiek hezetasuna mantentzen zuten eta gelak askotan ilunak izan zitezkeen.
Sukaldea
Gazteluko lekurik garrantzitsuenetako bat zen.
Bertan prestatzen ziren jakiak:
- familia noblearentzat,
- gonbidatuentzat,
- soldaduentzat,
- langileentzat.
Elikadura urteko garaiaren araberakoa zen.
Jan zitzaketen:
- ogia,
- zerealak,
- haragia,
- kontserbatutako arraina,
- gazta,
- lekaleak,
- barazkiak.
Biltegiak
Ezinbestekoak ziren.
Gaztelu batek setio bati aurre egiteko prestatuta egon behar zuen.
Etsai batek gotorlekua inguratzen bazuen, bertako biztanleak isolatuta gera zitezkeen.
Horregatik gordetzen zituzten:
- aleak,
- tresnak,
- armak,
- jaki lehorrak.
Erreserbarik gabeko gaztelu bat galduta zegoen.
Gebarako armak eta defentsa
Erdi Aroan armak aldatuz joan ziren.
Lehen mendeetan nagusi ziren:
- ezpatak,
- lantzak,
- arkuak,
- baleztrak.
Geroago agertu ziren:
- su-armak,
- kanoiak,
- bolbora.
Aldaketa hori benetako iraultza izan zen.
Mendeetan zehar harriak gizakiaren indarrari irabazi zion.
Baina bolborak arauak aldatu zituen.
Harresi handiak ez ziren gehiago garaiezinak izan.
Gebarako Gaztelua boteretsu egin zuen hori bera zaharkituta geratu zen.
Gazteluko soldaduak
Armadura osoa duen Erdi Aroko zaldun baten irudiak errealitatearen zati txiki bat baino ez du erakusten.
Gizon armatu gehienak ez ziren noble handiak.
Baziren:
- zaindariak,
- zerbitzari armatuak,
- soldadu profesionalak,
- une jakin batzuetan borrokatzera behartutako biztanleak.
Haien bizitza ez zen erraza.
Egin behar zuten:
- ordu luzez zaintza lanak egin,
- entrenatu,
- armak mantendu,
- bideak kontrolatu.
Erdi Aroko gerra motela eta gogorra zen.
Emakumeak Erdi Aroko gaztelu batean
Askotan historia tradizionala gizon gerlarietan bakarrik zentratu da, baina emakumeek funtsezko papera izan zuten.
Emakume nobleek egin zezaketen:
- ondasunak administratu,
- ezkontza politikoak antolatu,
- gizonak kanpoan zeudenean gaztelua kudeatu,
- familien arteko aliantzak mantendu.
Familia boteretsuen arteko Erdi Aroko ezkontzak ez ziren soilik harreman pertsonalak.
Akordio politikoak ziren.
Ezkontza batek batu zitzakeen:
- lurrak,
- aberastasunak,
- armadak.
Gebara bezalako leinuetako emakumeak funtsezko piezak izan ziren familiaren jarraipenean.
Gebararen inguruko nekazariak
Nobleak dokumentuetan agertzen diren bitartean, pertsona gehienak nekazariak ziren, eta haien izenak denborarekin galdu egin dira.
Hala ere, haiek izan ziren benetan lurraldea bizirik mantendu zutenak.
Lan egiten zuten:
- lurra,
- basoak,
- abereak.
Haien bizitza urtaroek markatzen zuten.
Udaberria:
ereitea eta soroak zaintzea.
Uda:
lan gogorra eta uztak jasotzea.
Udazkena:
negurako prestaketak.
Negua:
konponketak, abereen zaintza eta biziraupena.
Haientzat gazteluak babesa esan zezakeen, baina baita betebeharrak ere.
Erdi Aroko Gebararen soinua
Denboran atzera bidaiatzeko aukera izango bagenu, Gebara ez litzateke leku isila izango.
Entzungo genituzke:
- tresnen kolpeak,
- animaliak,
- euskarazko ahotsak,
- kanpaiak,
- zaldien urratsak,
- haizea harrien kontra jotzen.
Soinuen paisaia gaur egungotik oso desberdina izango litzateke.
Inguruko pertsona askoren eguneroko hizkuntza garai hartako Arabako euskara izango zen; mendeen poderioz presentzia galtzen joan zen euskararen aldaera bat.
Desagertutako Arabako euskara
Kulturaren ikuspegitik alderdirik interesgarrienetako bat Arabako euskararen aldaera historikoak existitu izana da.
Euskara ez da inoiz hizkuntza guztiz uniformea izan.
Antzinako edozein hizkuntzak bezala, dialektoak izan ditu.
Arabako pertsona baten hizkera desberdina izan zitekeen:
- Bizkaiko pertsona batenarekin alderatuta,
- Gipuzkoako pertsona batenarekin alderatuta,
- Nafarroako pertsona batenarekin alderatuta.
Antzinako Arabako euskara hark arrastoak utzi zituen:
- dokumentuetan,
- leku-izenetan,
- gordetako hitzetan.
Eguneroko hizkuntza bezala neurri handi batean galdu bazen ere, haren oroimenak bizirik jarraitzen du.
Kondairak eta herri-memoria
Gazteluek ia beti istorioak sortzen dituzte.
Mendeetan zehar, antzinako hondakinen inguruan bizi ziren pertsonek kontakizunak sortu zituzten.
Istorio horietan agertzen ziren:
- tunel sekretuak,
- ezkutatutako altxorrak,
- mamuak,
- antzinako jaunak.
Askotan kondaira horiek errealitatea eta irudimena nahasten zituzten.
Beti gertakari historikoak ez izan arren, balio handia dute, komunitate batek leku bat nola gogoratzen duen erakusten dutelako.
Kondaira ere ondarearen parte da.
Gebara iraganaren eta orainaren arteko zubi gisa
Gebarako Gazteluaren garrantzia ez dago soilik izan zen horretan.
Lotzen duen guztian dago:
Historiaurreko Arabako mendiak Erdi Aroarekin lotzen ditu.
Antzinako leinuak gaur egungo abizenekin lotzen ditu.
Erdi Aroko euskara gaur egungo hizkuntza berreskuratzearekin lotzen du.
Barrundiako herri txiki bat nazioartean ezaguna den abizen batekin lotzen du.
Harriak mantentzen dira gizarteek gogoratzeko beharra dutelako.
Gebarako Gazteluaren denbora-lerroa: Historiaurretik XXI. mendera
Gaztelua baino lehen: antzinatik bizitako lurraldea
Gebararen historia ez da Erdi Aroko nobleekin hasten.
Dorre batek muinoa menderatu baino askoz lehenago, gizakiek jada ezagutzen zituzten mendi eta haran haiek.
Barrundia eta Arabako Lautadako lurraldea Historiaurretik erabili zuten honetatik bizi ziren komunitateek:
- ehizatik,
- bilketatik,
- abeltzaintzatik,
- lehen nekazaritzatik.
Denborarekin, gizarte antolatuagoak agertu ziren eta paisaia aldatzen hasi ziren.
Monumentu megalitikoak eraiki zituzten, hildakoak leku berezietan lurperatu zituzten eta mendiei zein bideei esanahi kulturala ematen hasi ziren.
Mende batzuk geroago Gebara agertuko zen paisaiak jada bazuen historia.
Gaztelua eraikiko zen mendia ez zen mendi soil bat:
bizitako lurralde baten parte zen.
Erromatarren garaia: Araba igarobide gisa
Erdi Aroa baino lehen, Arabako lurraldeak erromatarren eragina ere izan zuen.
Erromatarrek mende batzuk geroago Gebarako jaunek ulertuko zuten gauza bera ulertu zuten:
Arabako Lautada korridore estrategikoa zen.
Eskualde ezberdinen arteko komunikazio-eremua zen.
Erromatar galtzadek eta kokalekuek lurraldea aldatu zuten eta Araba merkataritza-sare zabalagoekin lotu zuten.
Bideen kontrola garrantzitsua izan zen erromatarren garaian.
Erdi Aroan ere hala izaten jarraitu zuen.
Eta hori da Gebarak hainbesteko garrantzia izatera iristeko gakoetako bat.
VIII-X. mendeak: botere handien arteko lurraldea
Erromatar Inperioa erori ondoren, Europa sakon aldatu zen.
Antzinako sistema politikoak desagertu ziren eta erresuma berriak sortzen hasi ziren.
Euskal lurraldea hainbat eraginen artean kokatuta geratu zen.
Mendeetan zehar harremanak eta gatazkak egon ziren hauen artean:
- tokiko euskal botereak,
- Iruñeko/Nafarroako Erresuma,
- Gaztela.
Araba bereziki garrantzitsua zen, mundu horien arteko kokapena zuelako.
Araba kontrolatzen zuenak kokapen pribilegiatua zuen.
XI-XII. mendeak: Gebaratarren boterearen sorrera
Mende hauen inguruan Gebararekin lotutako leinua nabarmentzen hasi zen.
Familiarekin lotutako pertsonaiak agertzen hasi ziren, eta eragin politiko handia lortuko zuten.
Lehen jaun handiak ez ziren soilik lurren jabeak.
Gudariak eta buruzagiak ziren.
Haien boterea hainbat elementuren araberakoa zen:
- lurrak,
- aliantzak,
- gaitasun militarra,
- beste noble batzuekin zituzten harremanak.
Testuinguru horretan sortu zen leku gotortuak izateko beharra.
Gebarako gotorlekua botere horren erakustaldi fisikoa izan zen.
XII. mendea: Ladrón Íñiguez eta Arabako jaun handiak
Garai honetako pertsonaiarik aipagarrienetako bat Ladrón Íñiguez izan zen.
Eragin handiko familia bateko kidea izan zen eta Nafarroako Erresumako politikarekin lotuta egon zen.
Bere irudiak oso ondo erakusten du nolakoak ziren Erdi Aroko noble handiak.
Ez ziren gaztelu batean bizi ziren pertsonak bakarrik.
Garrantzi handiko erabakietan parte hartzen zuten.
Eragina izan zezaketen:
- erregeengan,
- gerretan,
- mugetan,
- aliantzetan.
Familia baten botereak lurralde baten etorkizuna alda zezakeen.
XIII-XIV. mendeak: familiaren boterearen hazkundea
Hurrengo mendeetan Gebaratarren eragina handitu egin zen.
Familia noble askok bezala, estrategia desberdinak erabili zituzten:
Ezkontzak
Beste familia boteretsuetako kideekin ezkontzeak lurraldeak elkartzeko aukera ematen zuen.
Laguntza militarra
Errege bati laguntzeak pribilegioak lortzea ekar zezakeen.
Lurraldearen kontrola
Zenbat eta lur gehiago izan leinu batek, orduan eta handiagoa zen bere eragina.
Gaztelua botere-sare guzti horren erdigune ikusgarria zen.
XIV-XV. mendeak: Bandoen gerren garaia
Euskal Erdi Aroko historiako unerik gatazkatsuenetako bat izan zen.
Leinu handiak elkarren aurka borrokatu ziren.
Bi bando nagusiak izan ziren:
Oinaztarrak
eta
Ganboatarrak
Gebaratarrak Ganboatarren aldearekin lotuta egon ziren.
Gerra hauek Euskal Herria sakon markatu zuten.
Ez ziren herrialdeen arteko borrokak.
Familia boteretsuen arteko barne gatazkak ziren.
Gaur egun oraindik ikus daitezkeen dorretxe eta etxe gotortu asko segurtasunik gabeko garai hartatik sortu ziren.
Ahaide Nagusien amaiera
Denborarekin, erregeek noble handi horien boterea murrizten saiatu ziren.
Bere armada propioak zituzten familiez betetako lurralde bat kontrolatzea zaila zen.
Monarkiak autoritate sendoagoa bilatzen zuen.
Pixkanaka antzinako jaun gerlariek beren independentziaren zati bat galdu zuten.
Erdi Aroko mundua desagertzen hasi zen.
XVI. mendea: mundu berri bat
XVI. mendeak historia aldatu zuen.
Europa Aro Modernoan sartu zen.
Itsasontziek ozeanoak zeharkatu zituzten.
Komunikazioak handitu ziren.
Amerika eta Europa lotuta geratu ziren.
Bitartean, Erdi Aroko leinu zahar askok egoera berrira egokitzen jakin zuten.
Guevara abizena bidaiatzen hasi zen.
Abizen hori zuten pertsonak beste lurralde batzuetara iritsi ziren, eta mendeekin bere jatorritik oso urrun zeuden tokietan agertu zen.
Gebara eta Amerika: joan-etorriko historia bat
Euskal abizenek Amerikara izan zuten hedapenak erakusten du kulturak bidaiatzeko duen gaitasuna.
Pertsona batek lurralde bat utzi dezake, baina berekin eraman ditzake:
- bere hizkuntza,
- bere ohiturak,
- bere abizena,
- bere oroitzapenak.
Horrela gertatu zen milaka familiarekin.
Guevara izena tokiko erreferentzia bat izatetik nazioarteko abizen bihurtzera igaro zen.
Arabako herri txiki baten historia askoz handiagoa zen historia baten parte bihurtu zen.
XVII-XVIII. mendeak: gaztelu zaharraren oroitzapena
Mende hauetan gazteluak bere jatorrizko funtzioaren zati handi bat galdu zuen.
Erdi Aroko gotorlekuak ez ziren gehiago boterearen erdigunea izan.
Nobleek nahiago zituzten:
- jauregiak,
- hiriak,
- espazio erosoagoak.
Gaztelua familiaren iraganaren ikur bezala geratu zen.
Beste garai batzuk gogorarazten zituen harrizko erraldoi bat bezala.
XIX. mendea: azken kapitulu militarra
Mendeetako historiaren ondoren, Gebara berriro agertu zen puntu estrategiko bezala Karlistaldietan.
Garai guztiz desberdina zen.
Soldaduek ez zuten jada Erdi Aroan bezala borrokatzen.
Askoz arma suntsitzaileagoak zeuden.
Antzinako gotorlekua beste mundu batekoa zen.
Hala ere, bere kokapenak balio handia izaten jarraitzen zuen.
Mendiak oraindik abantaila eskaintzen zuen.
1839: gazteluaren isiltasuna
Gazteluaren suntsiketak garai baten amaiera markatu zuen.
Mendeetan zehar ikusi zituen:
- Erdi Aroko gerrak,
- aldaketa politikoak,
- biztanleen belaunaldiak,
- kultura-eraldaketak.
Baina azkenean erori egin zen.
Bere hormen desagerpen fisikoak sortu zuen munduaren desagerpena ere irudikatzen zuen.
Gazteluen garaia amaitu zen.
XX. mendea: ahaztutako hondakinetatik ondarera
Denbora luzez Erdi Aroko hondakin asko antzinako aztarna soil bezala ikusi ziren.
Baina pixkanaka ikuspegia aldatu egin zen.
Gizartea ondare historikoa baloratzen hasi zen.
Gazteluak ez ziren gehiago eraikin zahar eta erabilgaitz bezala ikusten.
Iragana ezagutzeko aukera ematen duten leku bezala ulertzen hasi ziren.
Gebara ez zen bere botere militarragatik baloratzen hasi.
Bere historiagatik baizik.
XXI. mendea: Gebara identitate kultural gisa
Gaur egun Gebarako Gaztelua etapa berri batean dago.
Ez du lurralde bat babesten.
Orain babesten duena beste zerbait da:
memoria.
Honako hauen ikurra da:
- Barrundiaren historia,
- Arabako Erdi Aroa,
- euskal ondarea,
- euskararen bilakaera,
- tokikoaren eta munduaren arteko harremana.
Bere harriek gaztelu baten historia baino askoz gehiago kontatzen dute.
Denbora-lerro laburtua
Historiaurrea
Giza komunitateek Barrundiako ingurua erabiltzen dute.
Antzinaroa
Araba komunikaziorako gune estrategiko bihurtzen da.
Goi Erdi Aroa
Tokiko botere berriak sortzen dira.
XI-XII. mendeak
Gebarako jaunen eragina agertzen da.
XIV-XV. mendeak
Bandoen gerrak eta leinuen botere handiena.
Aro Modernoa
Gazteluak garrantzi militarra galtzen du.
XVI. mendetik aurrera
Guevara abizena munduan zehar zabaltzen da.
XIX. mendea
Karlistaldiak eta gazteluaren suntsiketa.
XX-XXI. mendeak
Kultura-ondare bezala berreskuratzea.
Ondorioa: Gebararen benetako indarra
Gebarako Gazteluaren historiak erakusten du leku txikiek historia izugarriak izan ditzaketela.
Barrundiako muino batek lotura egiten du hauekin:
- Arabako lehen biztanleekin,
- Erdi Aroko nobleziarekin,
- Nafarroako Erresumarekin,
- Gaztelarekin,
- euskal gerrekin,
- euskararekin,
- Amerikarekin,
- gaur egungo kulturarekin.
Gazteluak bere dorreak galdu zituen.
Familiak bere antzinako boterea galdu zuen.
Erdi Aroko mundua desagertu zen.
Baina zerbaitek iraun zuen:
izena.
Gebarak bizirik jarraitzen du komunitate batek gogoratzen jarraitzen duelako.
Eta memoria dagoen bitartean, historia bat ez da inoiz desagertzen.
Sinboloak, bitxikeriak, leinuko emakumeak, mitologia eta Gebararen betiko ondarea
Guevaratarren armarria: sinboloetan marraztutako historia bat
Erdi Aroan familiako armarriek garrantzi izugarria zuten.
Gaur egun antzinako marrazki soil bezala ikus ditzakegu, baina Erdi Aroko familia noble batentzat askoz gehiago ziren.
Armarria identitate modu bat zen.
Honako hauek ezagutzeko balio zuen:
- leinu bat,
- aliantza bat,
- lurralde bat,
- familia baten historia.
Jende askok irakurtzen ez zekien garai batean, ikusizko sinboloek indar handia zuten.
Zaldun bat gudu batean bere kolore eta sinboloen bidez ezagutu zitekeen.
Familia noble batek bere antzinatasuna erakuts zezakeen bere armarriaren bidez.
Gebarako leinuak ere elementu horiek erabili zituen bere historia eta prestigioa adierazteko.
Sinboloen garrantzia Erdi Aroko kulturan
Erdi Aroko gizartea sinboloz beteta zegoen.
Ezer ez zen ausaz aukeratzen.
Koloreek, animaliek eta irudiek ideiak adierazten zituzten.
Adibidez:
Gaztelua
Adierazten zuen:
- defentsa,
- boterea,
- babestutako lurraldea.
Animaliak
Sinboliza zezaketen:
- ausardia,
- indarra,
- noblezia.
Armak
Gogorarazten zituzten:
- garaipenak,
- antzinako borrokak,
- zerbitzu militarra.
Sinbolo batek hitzik gabeko historia bat kontatzeko aukera ematen zuen.
Gebaratarrak eta familiaren memoria
Familia nobleentzat arbasoak gogoratzea ezinbestekoa zen.
Leinu boteretsu batek erakutsi behar zuen bere agintea aspaldikoa zela.
Horregatik gordetzen zituzten:
- dokumentuak,
- genealogia-zuhaitzak,
- familiako kontakizunak,
- antzinako objektuak.
Familia-historia tresna politiko bat zen.
Hau esatea:
“Nire familia mendeak daramatza hemen”
boterea justifikatzeko modu bat zen.
Gebarako Gaztelua, hain zuzen ere, hori zen:
antzinatasunaren erakustaldi erraldoi bat.
Euskal leinu handietako emakumeak
Denbora luzez historia batez ere erregeetan, gerretan eta gizon boteretsuetan oinarrituta idatzi da.
Baina Gebara bezalako leinuak ezin dira emakumerik gabe ulertu.
Emakume nobleek funtsezko eginkizuna izan zuten.
Haien papera ez zegoen beti gudu-zelaietan, baina bai familiaren etorkizuna erabakitzen zen lekuetan.
Ezkontzak eta aliantzak
Erdi Aroan familia nobleen arteko ezkontza batek lurralde baten politika alda zezakeen.
Ezkontza batek esan zezakeen:
- aurrez aurre zeuden bi familia elkartzea,
- lur berriak lortzea,
- gerra bat saihestea,
- aliantza bat sendotzea.
Horregatik emakume noble asko funtsezko pertsonak izan ziren.
Haien bidez transmititzen ziren:
- familiaren eskubideak,
- ondasunak,
- lotura politikoak.
Abizenaren biziraupena haien menpe zegoen gerlarien menpe bezainbeste.
Gotorlekuetako andereak
Gizonak gerretan edo gai politikoengatik kanpoan zeudenean, emakume askok ondasunen administrazioa hartzen zuten beren gain.
Arduratu zitezkeen:
- langileak antolatzeaz,
- baliabideak kontrolatzeaz,
- familiaren ekonomia kudeatzeaz,
- leinuaren interesak defendatzeaz.
Erabakiak hartzeko aukerarik gabeko eta gaztelu batean itxita bizi zen Erdi Aroko emakumearen irudia ez da guztiz zuzena.
Errealitatea askoz konplexuagoa zen.
Bereziki familia boteretsuen kasuan.
Gebara eta euskal mitologia
Gaztelua Erdi Aroko mundu kristauaren parte bada ere, askoz zaharragoa den tradizio kulturala duen lurralde batean dago kokatuta.
Euskal mitologia pertsonen eta naturaren arteko harremanetik sortu zen.
Antzinako kontakizunek honako elementuei buruz hitz egiten zuten:
- mendiak,
- kobazuloak,
- ekaitzak,
- basoak,
- izaki magikoak.
Gebararen inguruko paisaia unibertso kultural horren parte da.
Mari eta euskal mendiak
Euskal mitologiako pertsonaia nagusietako bat Mari da.
Marik lotura du:
- naturarekin,
- lurrarekin,
- fenomeno naturalekin.
Tradizio desberdinen arabera, mendietan eta kobazuloetan bizi da.
Nahiz eta Mari zuzenean Gebarako Gazteluarekin lotzen duen kondaira nagusirik ez egon, biak paisaia ulertzeko antzinako modu beraren parte dira.
Mendiak ez ziren leku hutsak.
Esanahia zuten espazioak ziren.
Antzinako sinesmenetatik Erdi Arora
Erdi Aroa iritsi zenean, antzinako sinesmen askok gizarte kristau berriarekin batera iraun zuten.
Euskal paisaiak historiaren geruza asko pilatu zituen.
Lehenik:
- historiaurreko monumentuak,
- naturako toki sakratuak.
Ondoren:
- herrixkak,
- elizak,
- gazteluak.
Geroago:
- bide modernoak,
- gaur egungo herriak.
Gebara kate luze horren parte da.
Gaztelua irudimenaren protagonista gisa
Hondakin guztiek galderak sortzen dituzte.
Norbaitek suntsitutako gaztelu bat ikusten duenean normalean imajinatzen du:
Nor bizi izan zen hemen?
Zer gertatu zen barruan?
Zer sekretu gordetzen dituzte harri hauek?
Irudimena pizteko gaitasun horrek azaltzen du zergatik jarraitzen duten gazteluek hainbeste liluratzen.
Ez dira garrantzitsuak dakigunagatik bakarrik.
Sortzen dizkiguten galderengatik ere bai.
Herrien ahozko memoria
Mendeetan zehar istorio asko ez ziren idatzi.
Pertsona batetik bestera pasatu ziren hitzaren bidez.
Adinekoek kontakizunak kontatzen zituzten.
Haurrek entzuten zituzten.
Horrela gordetzen ziren:
- familiako oroitzapenak,
- tokiko istorioak,
- paisaiari buruzko azalpenak.
Ahozko tradizioa liburutegi bizi baten modukoa izan zen.
Barrundia bezalako lekuetan, herri-memoria hori ondarearen zati garrantzitsua da.
Gebara denboraren aurkako erresistentziaren ikur gisa
Gaztelua etsaiei aurre egiteko eraiki zen.
Baina azkenean bere borrokarik handiena ez zen soldaduen aurkakoa izan.
Beste etsai baten aurkakoa izan zen:
denbora.
Euria.
Haizea.
Utzikeria.
Gizartearen aldaketak.
Nahiz eta borroka hori neurri batean galdu zuen, bere hormak erori baitziren, beste bat irabazi zuen:
memoriaren borroka.
Hainbeste mende igaro ondoren, oraindik berari buruz hitz egiten dugu.
Gaur egungo kultura eta tokiko historiaren berreskurapena
Gaur egun gero eta interes handiagoa dago historia txikiak berreskuratzeko.
Denbora luzez historia-liburuek batez ere honako hauei buruz hitz egin zuten:
- errege handiak,
- inperio handiak,
- gudu handiak.
Baina gaur egun badakigu historia beste elementu askok ere osatzen dutela:
- herriek,
- familiek,
- hizkuntzek,
- paisaiek.
Gebara bezalako leku batek aukera ematen du historia tokiko ikuspegitik mundu osora zabaltzeko.
Gebarako Gazteluaren garrantzi hezitzailea
Ikasleentzat, ikertzaileentzat edo bisitarientzat, Gebarak gai askori buruz ikasteko aukera ematen du:
Historia medievala
Gizartearen antolaketa eta boterea ulertzeko.
Euskara
Antzinako hizkuntza baten iraunkortasuna ezagutzeko.
Geografia
Paisaiaren garrantzia ulertzeko.
Arkitektura
Gotorlekuen bilakaera ezagutzeko.
Migrazioak
Izenek munduan zehar nola bidaiatzen duten ikusteko.
Leku bakar batek istorio asko gordetzen ditu.
Gebararen bidaia osoa
Bere ibilbide guztia laburbiltzen badugu, benetan harrigarria den bidaia bat aurkitzen dugu:
Lehenik lurralde bat izan zen.
Ondoren izen bat.
Ondoren gaztelu bat.
Ondoren familia bat.
Ondoren abizen bat.
Ondoren ozeanoak zeharkatu zituen hitz bat.
Oso leku gutxik dute hain bidaia luzea.
Azken hausnarketa: harrien ahotsa
Gebarako Gazteluko harriek hitz egin ahal izango balute, gauza asko kontatuko lituzkete.
Kontatuko lukete:
dorreetara begirada altxatzen zuten nekazarien istorioa.
Boterea handitzearekin amesten zuten nobleena.
Eraso baten zain zeuden soldaduena.
Bideetan euskaraz hitz egiten zuten familien istorioa.
Amaiezinak ziruditen gerrena.
Abizen bat eramanez urrutira joan ziren pertsonena.
Amerikaraino iritsi zen izen batena.
Baina batez ere ideia bat kontatuko lukete:
lekuak ez dira garrantzitsuak geratzen denagatik bakarrik.
Gordetzen dituzten istorioengatik dira garrantzitsuak.
Gebarak jada ez du Arabako Lautada bere dorreekin menderatzen.
Orain bere memoriarekin menderatzen du.
Gebara: Barrundiaren ikurra, historia handi bat gordetzen duen muino txiki bat
Herri baten historia azaltzen duen gaztelua
Gebarako Gaztelua ez da soilik muino baten gainean dagoen aztarna arkeologikoa.
Ia mila urtez Barrundia, Araba eta euskal gizartea nola aldatu diren ulertzeko pieza bat da.
Bere harrietan garai desberdinak elkartzen dira:
- leinu handien Erdi Aroa,
- lurraldearen aldeko borrokak,
- aldaketa politikoak,
- hizkuntzen bilakaera,
- XIX. mendeko gerrak,
- gaur egungo ondarearen berreskurapena.
Belaunaldi bakoitzak Gebara modu desberdinean ikusi du.
Erdi Aroko nekazari batentzat jaunaren boterea izan zitekeen.
Soldadu batentzat kokapen estrategikoa.
Gaur egungo bidaiari batentzat historia.
Gazteluaren esanahia aldatu egin da, gizartea bera ere aldatu delako.
Garai baten amaiera: indarretik memoriara
Gaztelua osorik zegoenean, bere garrantzia indarrean oinarritzen zen.
Bere harresiek esaten zuten:
“Leku hau babestuta dago”.
Bere dorreak esaten zuen:
“Hemendik lurraldea kontrolatzen da”.
Bere kokapen garaiak adierazten zuen:
“Leinu honek boterea dauka”.
Baina mendeek bere esanahia guztiz aldatu zuten.
Gaur egun hautsitako hormek beste ideia bat transmititzen dute.
Ez dute jada nagusitasunaz hitz egiten.
Oroimenaz hitz egiten dute.
Gebararen benetako balioa ez dago jada gerran.
Kulturan dago.
Barrundia: historiaz beteriko lurraldea
Barrundia udalerria gaztelua dagoen lekua baino askoz gehiago da.
Bere ingurune osoak iraganaren aztarnak gordetzen ditu.
Bere herriek honako hauekin lotutako istorioak dituzte:
- antzinako bideak,
- nekazaritza tradizionala,
- abeltzaintza,
- familiak,
- erlijio-ondarea,
- herri-kultura.
Mendeetan zehar bertako biztanleek lotura oso estua eraiki zuten lurrarekin.
Barrundiaren historia ez dago soilik dokumentuetan idatzita.
Beste leku batzuetan ere gordetzen da:
- herrien izenetan,
- bideetan,
- mendietan,
- etxeetan,
- tradizioetan.
Paisaia protagonista gisa
Gebararen elementurik garrantzitsuenetako bat bere paisaia da.
Gotorlekua ezin da eraiki zen lekutik banandu.
Gaztelua beste toki batean egon balitz, bere historia desberdina izango zen.
Mendiak eman zizkion:
- babesa,
- ikusgarritasuna,
- garrantzi militarra.
Arabako Lautadak eman zizkion:
- kontrolatzeko bideak,
- beste lurraldeekin lotura,
- balio estrategikoa.
Gizakiak gaztelua eraiki zuen, baina naturak erabaki zuen haren garrantzia.
Euskara: mendeak lotzen dituen haria
Gauza gutxik azaltzen dute Gebararen jarraipen historikoa hizkuntzak bezain ondo.
Eraikinak suntsitu daitezke.
Mugak aldatu daitezke.
Familiak desagertu daitezke.
Baina hitz batek mendeetan iraun dezake.
Gebara horixe da:
denboran zehar bidaiatu duen hitza.
Garai guztiz desberdinetan bizi izan ziren pertsonek ahoskatu zuten:
- Erdi Aroko artzainek,
- nekazariek,
- nobleek,
- bidaiariek,
- gaur egungo biztanleek.
Norbaitek izen hori erabiltzen duen bakoitzean historiaren zati bat bizirik mantentzen du.
Euskal izenen balioa
Euskal toponimiak garrantzi kultural handia du, oso informazio zaharra gordetzen duelako.
Izen askok deskribatzen dituzte:
- paisaiak,
- naturaren ezaugarriak,
- antzinako etxeak,
- bizimoduak.
Iraganerako leiho txikiak dira.
Izen zahar bat galtzen denean, mundua ikusteko modu bat ere galtzen da.
Horregatik, Gebara bezalako izenak gordetzeak hizkuntzatik haragoko balioa dauka.
Kultura-ondarea da.
Herrixka batetik mundu osora
Gebararen historiako zatirik harrigarrienetako bat bere izenaren bidaia da.
Erdi Aroko biztanle gutxik imajinatuko zuten eremu harekin lotutako abizen bat milaka kilometrotara agertuko zenik.
Historiak ustekabeko bidea egin zuen:
Arabako lurralde batek familia bati izena eman zion.
Familiak leinu boteretsu bat sortu zuen.
Abizena Amerikara bidaiatu zen.
Eta mende batzuk geroago nazioartean ezaguna bihurtu zen.
Guevara izenaren ibilbideak erakusten du leku txikiek ere historia erraldoietan eragina izan dezaketela.
Gebara eta Che Guevara: izen batek lotutako bi mundu
Gebararen eta Ernesto “Che” Guevararen arteko lotura ez da gertakari partekatuen lotura bat.
Mundu guztiz desberdinetakoak dira.
Bata lotuta dago:
- Europako Erdi Aroarekin,
- gazteluekin,
- nobleziarekin.
Bestea lotuta dago:
- Latinoamerikarekin,
- XX. mendearekin,
- mugimendu politiko garaikideekin.
Baina hari komun bat dago:
abizena.
Leku jakin batean jaiotako izen batek mendeetan zehar bidaiatzea lortu zuen.
Lotura horrek gizakiaren historia nola funtzionatzen duen erakusten du:
pertsonak migratzen dira, kulturak nahasten dira eta hitzek bizirik irauten dute.
Garai baten amaiera: indarretik memoriara
Gaztelua osorik zegoenean, bere garrantzia indarrean oinarritzen zen.
Bere harresiek esaten zuten:
“Leku hau babestuta dago”.
Bere dorreak esaten zuen:
“Hemendik lurraldea kontrolatzen da”.
Bere kokapen garaiak adierazten zuen:
“Leinu honek boterea dauka”.
Baina mendeek bere esanahia guztiz aldatu zuten.
Gaur egun hautsitako hormek beste ideia bat transmititzen dute.
Ez dute jada nagusitasunaz hitz egiten.
Oroimenaz hitz egiten dute.
Gebararen benetako balioa ez dago jada gerran.
Kulturan dago.
Barrundia: historiaz beteriko lurraldea
Barrundia udalerria gaztelua dagoen lekua baino askoz gehiago da.
Bere ingurune osoak iraganaren aztarnak gordetzen ditu.
Bere herriek honako hauekin lotutako istorioak dituzte:
- antzinako bideak,
- nekazaritza tradizionala,
- abeltzaintza,
- familiak,
- erlijio-ondarea,
- herri-kultura.
Mendeetan zehar bertako biztanleek lotura oso estua eraiki zuten lurrarekin.
Barrundiaren historia ez dago soilik dokumentuetan idatzita.
Beste leku batzuetan ere gordetzen da:
- herrien izenetan,
- bideetan,
- mendietan,
- etxeetan,
- tradizioetan.
Paisaia protagonista gisa
Gebararen elementurik garrantzitsuenetako bat bere paisaia da.
Gotorlekua ezin da eraiki zen lekutik banandu.
Gaztelua beste toki batean egon balitz, bere historia desberdina izango zen.
Mendiak eman zizkion:
- babesa,
- ikusgarritasuna,
- garrantzi militarra.
Arabako Lautadak eman zizkion:
- kontrolatzeko bideak,
- beste lurraldeekin lotura,
- balio estrategikoa.
Gizakiak gaztelua eraiki zuen, baina naturak erabaki zuen haren garrantzia.
Euskara: mendeak lotzen dituen haria
Gauza gutxik azaltzen dute Gebararen jarraipen historikoa hizkuntzak bezain ondo.
Eraikinak suntsitu daitezke.
Mugak aldatu daitezke.
Familiak desagertu daitezke.
Baina hitz batek mendeetan iraun dezake.
Gebara horixe da:
denboran zehar bidaiatu duen hitza.
Garai guztiz desberdinetan bizi izan ziren pertsonek ahoskatu zuten:
- Erdi Aroko artzainek,
- nekazariek,
- nobleek,
- bidaiariek,
- gaur egungo biztanleek.
Norbaitek izen hori erabiltzen duen bakoitzean historiaren zati bat bizirik mantentzen du.
Euskal izenen balioa
Euskal toponimiak garrantzi kultural handia du, oso informazio zaharra gordetzen duelako.
Izen askok deskribatzen dituzte:
- paisaiak,
- naturaren ezaugarriak,
- antzinako etxeak,
- bizimoduak.
Iraganerako leiho txikiak dira.
Izen zahar bat galtzen denean, mundua ikusteko modu bat ere galtzen da.
Horregatik, Gebara bezalako izenak gordetzeak hizkuntzatik haragoko balioa dauka.
Kultura-ondarea da.
Herrixka batetik mundu osora
Gebararen historiako zatirik harrigarrienetako bat bere izenaren bidaia da.
Erdi Aroko biztanle gutxik imajinatuko zuten eremu harekin lotutako abizen bat milaka kilometrotara agertuko zenik.
Historiak ustekabeko bidea egin zuen:
Arabako lurralde batek familia bati izena eman zion.
Familiak leinu boteretsu bat sortu zuen.
Abizena Amerikara bidaiatu zen.
Eta mende batzuk geroago nazioartean ezaguna bihurtu zen.
Guevara izenaren ibilbideak erakusten du leku txikiek ere historia erraldoietan eragina izan dezaketela.
Gebara eta Che Guevara: izen batek lotutako bi mundu
Gebararen eta Ernesto “Che” Guevararen arteko lotura ez da gertakari partekatuen lotura bat.
Mundu guztiz desberdinetakoak dira.
Bata lotuta dago:
- Europako Erdi Aroarekin,
- gazteluekin,
- nobleziarekin.
Bestea lotuta dago:
- Latinoamerikarekin,
- XX. mendearekin,
- mugimendu politiko garaikideekin.
Baina hari komun bat dago:
abizena.
Leku jakin batean jaiotako izen batek mendeetan zehar bidaiatzea lortu zuen.
Lotura horrek gizakiaren historia nola funtzionatzen duen erakusten du:
pertsonak migratzen dira, kulturak nahasten dira eta hitzek bizirik irauten dute.
Jarraitzen dut azken amaierarekin.segi
Ondarea babestearen garrantzia
Gebarako Gazteluaren hondakinek erantzukizun bat gogorarazten dute:
kontserbatzea.
Ondarea ez dagokio soilik iraganari.
Etorkizunari ere badagokio.
Belaunaldi bakoitzak herentzia bat jasotzen du eta harekin zer egin erabakitzen du.
Leku historikoak babesteak aukera ematen die hurrengo belaunaldiei galderak egiteko:
Nor bizi izan zen hemen?
Nolakoa zen haien mundua?
Zer harreman dauka nirekin?
Jakin-minak historia bizirik mantentzen du.
Azken ondorioa: menditik begira jarraitzen duen historia
Gebarako Gaztelua bideak zaintzeko jaio zen.
Gerrez, aliantzez eta familia boteretsuez beteriko garai batean sortu zen.
Mendeetan zehar mundua aldatzen ikusi zuen bere muinotik.
Belaunaldiak jaiotzen eta desagertzen ikusi zituen.
Euskararen antzinako forma batean hitz egiten zuten ahotsak entzun zituen.
Erdi Aroko gatazkak bizi izan zituen.
Denboraren joanari aurre egin zion, XIX. mendeko gerretan erori zen arte.
Baina bere suntsipena ez zen bere amaiera izan.
Gaztelu bat ez baita existitzen soilik bere hormak zutik mantentzen diren bitartean.
Existitzen da norbaitek zer esan nahi izan zuen gogoratzen duen bitartean.
Gaur egun Gebarak ez ditu soldaduak behar.
Ez ditu harresi osoak behar.
Bere indarra beste toki batean dago:
kontatzen duen historian.
Babesten duen paisaian.
Bere izena gordetzen duen hizkuntzan.
Bere hondakinetara igotzen jarraitzen duten pertsonengan.
Eta Arabako mendien artean jaio eta planeta osoan zehar bidaiatu zuen abizen batean.
Gebarako Gazteluak erakusten du leku txikiek ere istorio izugarriak gorde ditzaketela.
Izan ere, harri batzuk, apurtuta egon arren…
hitz egiten jarraitzen dute.