Barrundiako Udala
Barrundia: parrokia historikoa, Gebara leinua, erretaula txurrigereskoak eta Arabako Lautadako erlijio-memoria
Gebarako Andre Mariaren Jasokundearen eliza kontzejuko ondare-elementurik garrantzitsuenetako bat da.
Gazteluak, dorre-jauregiak eta Gebara leinuak sakon markatutako leku batean kokatua, eliza honek herri baten memoria gordetzen du:
- erlijio-bizitza,
- komunitatearen historia,
- Erdi Aroko boterea,
- euskara,
- Barrundiako paisaiarekin duen lotura.
Sarrera
Gebara Barrundiako historia-karga handieneko lekuetako bat da.
Bere izena lotuta dago:
- Gebarako gazteluarekin,
- Gebaratarren dorre-jauregiarekin,
- Euskal Herriko historiako leinu ezagunenetako batekin.
Ondare-multzo horretan, Andre Mariaren Jasokundearen elizak leku berezia dauka.
Ez da soilik landa-tenplu bat.
Hau ere bada:
- herriko parrokia,
- belaunaldien topagunea,
- herritarren bizitzaren lekuko historikoa.
Elizak Gebararen alderdi erlijiosoa ulertzeko aukera ematen du, gazteluak eta jauregiak eskaintzen duten ikuspegi historikoa osatuz.
Gebara eta bere paisaia historikoa
Gebara leinuak markatutako kontzejua
Gebara Arabako Barrundia udalerriaren parte da.
Bere historia oso lotuta dago Gebara edo Guevara leinuarekin.
Familia hori Euskal Herriko Erdi Aroko leinu boteretsuenetako bat izan zen.
Bi elementuk erakusten dute lekuaren garrantzia politiko eta militarra:
- goialdean kokatutako gazteluak,
- haren azpiko dorre-jauregiak.
Eliza multzo monumentalaren barruan
Andre Mariaren Jasokundearen eliza Gebarako paisaia historikoaren parte da, beste bi elementu nagusiekin batera:
- dorre-jauregia,
- gazteluaren hondakinak.
Elementu bakoitzak esanahi bat dauka:
- gaztelua → defentsaren eta botere militarraren ikurra,
- jauregia → leinuaren eta botere sozialaren ikurra,
- eliza → erlijio-bizitzaren, komunitatearen eta familien memoriaren ikurra.
Datu aipagarria:
Barrundiako Udalak Gebarako Andre Mariaren Jasokundearen eliza XV. mendeko eraikin bezala identifikatzen du.
Bere ezaugarrien artean daude:
- dorre barrokoa,
- erretaula txurrigereskoak.
Bere ospakizun nagusia ekainaren 24arekin lotzen da.
Tenpluaren jatorri historikoa
XV. mendeko eliza
Andre Mariaren Jasokundearen eliza XV. mendekoa da.
Horrek Erdi Aroaren azken garaietan kokatzen du.
Garai hartan Gebarak jada garrantzi historiko handia zuen Arabako Lautadan.
XV. mendea trantsizio-garaia izan zen:
- leinuen Erdi Aroko mundutik,
- Aro Modernorako aldaketara.
Elizak garai horren memoria gordetzen du.
Ondorengo aldaketak
Arabako beste landa-eliza askorekin gertatzen den bezala, tenplua mendeetan zehar eraldatu egin zen.
Aldaketek erakusten dute elizak bizirik jarraitu zuela:
- garai berrietara egokituz,
- berrikuntzak jasoz,
- elementu artistiko berriak gehituz.
Ondorengo elementuen artean bereziki nabarmentzen da:
dorre barrokoa.
Jasokundearen izendapena
Andre Mariaren Jasokundea
Eliza Andre Mariaren Jasokundeari eskainita dago.
Kristau-tradizioko Mariaren debozio garrantzitsuenetako bat da.
Jasokundeak gogorarazten du:
Mariaren lurreko bizitzaren amaieran, gorputz eta arimaz zerura eramana izan zela dioen sinesmena.
Mariaren debozioa landa-munduan
Mariaren izendapenek presentzia handia izan zuten landa-elizetan.
Maria ikusten zen:
- babesle bezala,
- gertuko figura bezala,
- bitartekari espiritual bezala.
Herrietan debozio horiek antolatzen zuten:
- egutegi erlijiosoa,
- jaiak,
- tokiko nortasunaren zati bat.
Barrundia: parrokia historikoa, Gebara leinua, erretaula txurrigereskoak eta Arabako Lautadako erlijio-memoria
Gebarako Andre Mariaren Jasokundearen eliza kontzejuko ondare-elementurik garrantzitsuenetako bat da.
Gazteluak, dorre-jauregiak eta Gebara leinuak sakon markatutako leku batean kokatua, eliza honek herri baten memoria gordetzen du:
- erlijio-bizitza,
- komunitatearen historia,
- Erdi Aroko boterea,
- euskara,
- Barrundiako paisaiarekin duen lotura.
Sarrera
Gebara Barrundiako historia-karga handieneko lekuetako bat da.
Bere izena lotuta dago:
- Gebarako gazteluarekin,
- Gebaratarren dorre-jauregiarekin,
- Euskal Herriko historiako leinu ezagunenetako batekin.
Ondare-multzo horretan, Andre Mariaren Jasokundearen elizak leku berezia dauka.
Ez da soilik landa-tenplu bat.
Hau ere bada:
- herriko parrokia,
- belaunaldien topagunea,
- herritarren bizitzaren lekuko historikoa.
Elizak Gebararen alderdi erlijiosoa ulertzeko aukera ematen du, gazteluak eta jauregiak eskaintzen duten ikuspegi historikoa osatuz.
Gebara eta bere paisaia historikoa
Gebara leinuak markatutako kontzejua
Gebara Arabako Barrundia udalerriaren parte da.
Bere historia oso lotuta dago Gebara edo Guevara leinuarekin.
Familia hori Euskal Herriko Erdi Aroko leinu boteretsuenetako bat izan zen.
Bi elementuk erakusten dute lekuaren garrantzia politiko eta militarra:
- goialdean kokatutako gazteluak,
- haren azpiko dorre-jauregiak.
Eliza multzo monumentalaren barruan
Andre Mariaren Jasokundearen eliza Gebarako paisaia historikoaren parte da, beste bi elementu nagusiekin batera:
- dorre-jauregia,
- gazteluaren hondakinak.
Elementu bakoitzak esanahi bat dauka:
- gaztelua → defentsaren eta botere militarraren ikurra,
- jauregia → leinuaren eta botere sozialaren ikurra,
- eliza → erlijio-bizitzaren, komunitatearen eta familien memoriaren ikurra.
Datu aipagarria:
Barrundiako Udalak Gebarako Andre Mariaren Jasokundearen eliza XV. mendeko eraikin bezala identifikatzen du.
Bere ezaugarrien artean daude:
- dorre barrokoa,
- erretaula txurrigereskoak.
Bere ospakizun nagusia ekainaren 24arekin lotzen da.
Tenpluaren jatorri historikoa
XV. mendeko eliza
Andre Mariaren Jasokundearen eliza XV. mendekoa da.
Horrek Erdi Aroaren azken garaietan kokatzen du.
Garai hartan Gebarak jada garrantzi historiko handia zuen Arabako Lautadan.
XV. mendea trantsizio-garaia izan zen:
- leinuen Erdi Aroko mundutik,
- Aro Modernorako aldaketara.
Elizak garai horren memoria gordetzen du.
Ondorengo aldaketak
Arabako beste landa-eliza askorekin gertatzen den bezala, tenplua mendeetan zehar eraldatu egin zen.
Aldaketek erakusten dute elizak bizirik jarraitu zuela:
- garai berrietara egokituz,
- berrikuntzak jasoz,
- elementu artistiko berriak gehituz.
Ondorengo elementuen artean bereziki nabarmentzen da:
dorre barrokoa.
Jasokundearen izendapena
Andre Mariaren Jasokundea
Eliza Andre Mariaren Jasokundeari eskainita dago.
Kristau-tradizioko Mariaren debozio garrantzitsuenetako bat da.
Jasokundeak gogorarazten du:
Mariaren lurreko bizitzaren amaieran, gorputz eta arimaz zerura eramana izan zela dioen sinesmena.
Mariaren debozioa landa-munduan
Mariaren izendapenek presentzia handia izan zuten landa-elizetan.
Maria ikusten zen:
- babesle bezala,
- gertuko figura bezala,
- bitartekari espiritual bezala.
Herrietan debozio horiek antolatzen zuten:
- egutegi erlijiosoa,
- jaiak,
- tokiko nortasunaren zati bat.
Jarraituko dut hurrengo zatiarekin.segi
Elizaren arkitektura
Erdi Aroko sustraiak dituen landa-tenplua
Andre Mariaren Jasokundearen elizak landa-arkitekturaren soiltasuna eta garai desberdinetako elementuak elkartzen ditu.
Bere Erdi Aroko jatorriak sakontasun historiko berezia ematen dio.
Ondorengo mendeetako berrikuntza barrokoek erakusten dute:
- elizak erabilera mantendu zuela,
- komunitatearen beharretara egokitu zela,
- belaunaldiz belaunaldi bizirik jarraitu zuela.
Dorre barrokoa
Dorre barrokoa multzoko elementurik nabarmenetako bat da.
Bere funtzioa ez zen soilik arkitektonikoa.
Garrantzi sozial handia ere bazuen.
Kanpaiek herriko bizitzaren erritmoa markatzen zuten.
Iragartzen zituzten:
- mezak,
- jaiak,
- heriotzak,
- abisuak,
- komunitatearen egutegiko une garrantzitsuak.
Dorrea herriaren erreferentzia bisuala ere bazen.
Harria memoria bezala
Arabako eraikin askotan bezala, harria izan zen material nagusia.
Harriak hainbat ideia transmititzen zituen:
- sendotasuna,
- iraunkortasuna,
- jarraipena.
Baina esanahi sakonago bat ere bazuen:
eraikina Barrundiako paisaia geologiko eta landatarrarekin lotzen zuen.
Erretaula txurrigereskoak
Apaindura aberastasuna
Barrualdeko elementurik ikusgarrienetako batzuk erretaula txurrigereskoak dira.
Txurrigereskoa Barrokoaren adierazpen oso apaindua da.
Bere ezaugarri nagusiak dira:
- apaingarri ugari,
- mugimendu bisuala,
- aberastasun estetikoa,
- adierazkortasun handia.
Erretaula mota hauek bisitariarengan emozioa sortzea bilatzen zuten.
Horretarako erabiltzen zituzten:
- irudi erlijiosoak,
- urre-koloreko apaingarriak,
- zutabeak,
- landare-formako apaingarriak.
Helburua fedea eta debozioa indartzea zen.
Arte barrokoa landa-eliza batean
Erretaula txurrigereskoak izateak erakusten du herri txikiek ere balio artistiko handiko obrak gorde zitzaketela.
Arte erlijiosoa ez zen hirietara bakarrik mugatzen.
Landa-elizetara ere iritsi zen.
Bertan bihurtu zen:
- komunitatearen nortasunaren parte,
- herriko irudi espiritualaren parte,
- belaunaldien ondare.
Eliza eta XIX. mendeko sutea
Gebara Karlistaldietan
XIX. mendea garai gogorra izan zen Gebararentzat.
1839an, Lehen Karlistaldiaren ondorengo testuinguruan:
- gaztelua suntsitu zuten,
- dorre-jauregi gotortua kaltetu eta suntsitu zen.
Garai historiko horrek herriko ondarean eragin handia izan zuen.
Elizaren kalteak
Elizak ere kalteak jasan zituen garai horretan.
Zenbait erreferentziaren arabera, XIX. mendean sute bat pairatu zuen.
Hala ere, barruko ondare artistiko garrantzitsua mantentzea lortu zuen.
Ondarearen erresistentzia
Elizak gatazkak igaro arren ondarea gordetzeak erakusten du leku hauen erresistentzia.
Eraikin historikoak ez dira objektu geldiak.
Mendeetan zehar bizi izan dituzte:
- gerrak,
- suteak,
- berrikuntzak,
- abandonu garaiak,
- zaharberritzeak.
Eta hala ere, historiaren lekuko izaten jarraitzen dute.
Elizaren arkitektura
Erdi Aroko sustraiak dituen landa-tenplua
Andre Mariaren Jasokundearen elizak landa-arkitekturaren soiltasuna eta garai desberdinetako elementuak elkartzen ditu.
Bere Erdi Aroko jatorriak sakontasun historiko berezia ematen dio.
Ondorengo mendeetako berrikuntza barrokoek erakusten dute:
- elizak erabilera mantendu zuela,
- komunitatearen beharretara egokitu zela,
- belaunaldiz belaunaldi bizirik jarraitu zuela.
Dorre barrokoa
Dorre barrokoa multzoko elementurik nabarmenetako bat da.
Bere funtzioa ez zen soilik arkitektonikoa.
Garrantzi sozial handia ere bazuen.
Kanpaiek herriko bizitzaren erritmoa markatzen zuten.
Iragartzen zituzten:
- mezak,
- jaiak,
- heriotzak,
- abisuak,
- komunitatearen egutegiko une garrantzitsuak.
Dorrea herriaren erreferentzia bisuala ere bazen.
Harria memoria bezala
Arabako eraikin askotan bezala, harria izan zen material nagusia.
Harriak hainbat ideia transmititzen zituen:
- sendotasuna,
- iraunkortasuna,
- jarraipena.
Baina esanahi sakonago bat ere bazuen:
eraikina Barrundiako paisaia geologiko eta landatarrarekin lotzen zuen.
Erretaula txurrigereskoak
Apaindura aberastasuna
Barrualdeko elementurik ikusgarrienetako batzuk erretaula txurrigereskoak dira.
Txurrigereskoa Barrokoaren adierazpen oso apaindua da.
Bere ezaugarri nagusiak dira:
- apaingarri ugari,
- mugimendu bisuala,
- aberastasun estetikoa,
- adierazkortasun handia.
Erretaula mota hauek bisitariarengan emozioa sortzea bilatzen zuten.
Horretarako erabiltzen zituzten:
- irudi erlijiosoak,
- urre-koloreko apaingarriak,
- zutabeak,
- landare-formako apaingarriak.
Helburua fedea eta debozioa indartzea zen.
Arte barrokoa landa-eliza batean
Erretaula txurrigereskoak izateak erakusten du herri txikiek ere balio artistiko handiko obrak gorde zitzaketela.
Arte erlijiosoa ez zen hirietara bakarrik mugatzen.
Landa-elizetara ere iritsi zen.
Bertan bihurtu zen:
- komunitatearen nortasunaren parte,
- herriko irudi espiritualaren parte,
- belaunaldien ondare.
Eliza eta XIX. mendeko sutea
Gebara Karlistaldietan
XIX. mendea garai gogorra izan zen Gebararentzat.
1839an, Lehen Karlistaldiaren ondorengo testuinguruan:
- gaztelua suntsitu zuten,
- dorre-jauregi gotortua kaltetu eta suntsitu zen.
Garai historiko horrek herriko ondarean eragin handia izan zuen.
Elizaren kalteak
Elizak ere kalteak jasan zituen garai horretan.
Zenbait erreferentziaren arabera, XIX. mendean sute bat pairatu zuen.
Hala ere, barruko ondare artistiko garrantzitsua mantentzea lortu zuen.
Ondarearen erresistentzia
Elizak gatazkak igaro arren ondarea gordetzeak erakusten du leku hauen erresistentzia.
Eraikin historikoak ez dira objektu geldiak.
Mendeetan zehar bizi izan dituzte:
- gerrak,
- suteak,
- berrikuntzak,
- abandonu garaiak,
- zaharberritzeak.
Eta hala ere, historiaren lekuko izaten jarraitzen dute.
Jarraituko dut hurrengo zatiarekin.segi
Parrokia dokumentazio historikoan
Madoz eta XIX. mendeko erreferentziak
Andre Mariaren Jasokundearen eliza Gebarako parrokia-eliza bezala aipatzen da Pascual Madozen Diccionario geográfico-estadístico-histórico lanean.
Erreferentzia horiek erakusten dute tenpluak garrantzi handia zuela herriko antolaketa erlijiosoan.
Ez zen soilik otoitzerako lekua.
Herriko bizitzaren parte nagusia zen.
Ganboako artzapezpikutza
Hamarkada batzuk geroago, eliza Ganboako artzapezpikutzaren barruan agertzen da.
Bertan jasota dago:
Andre Mariaren Jasokundeari eskainitako landa-parrokia bezala.
Horrek erakusten du eliza sare erlijioso zabalago baten parte zela.
Sare horrek inguruko herriak eta tenpluak elkartzen zituen.
Parrokia-erregistroak eta familia-memoria
Bataioak, ezkontzak eta heriotzak
Parrokiak hainbat erregistro sakramental sortu zituen:
- bataioak,
- ezkontzak,
- heriotzak.
Dokumentu horiek oso garrantzitsuak dira Gebarako familien historia berreraikitzeko.
Bertan gordetzen dira:
- abizenak,
- datak,
- familia-loturak,
- komunitatearen bilakaera ulertzeko informazioa.
Gasteizko Elizbarrutiko Artxibo Historikoa
Andre Mariaren Jasokundearen parrokiako erregistro sakramentalak Arabako beste eliza askotako dokumentuekin batera gordetzen dira:
Gasteizko Elizbarrutiko Artxibo Historikoan.
Dokumentu horiei esker, elizak memoria bi modutan gordetzen du:
- bere hormetan eta elementu artistikoetan,
- idatzizko dokumentazio historikoan.
Gazteluarekin eta dorre-jauregiarekin duen harremana
Gebarako hiru ikurrak
Gebara hiru ondare-elementu nagusiren bidez uler daiteke:
Gaztelua
- defentsaren ikurra,
- botere militarraren adierazpena.
Dorre-jauregia
- Gebara leinuaren ikurra,
- botere sozial eta jauregitsuaren adierazpena.
Eliza
- erlijio-bizitzaren ikurra,
- familien eta komunitatearen memoriaren gordailua.
Lurraldea ulertzeko multzoa
Elizak Gebararen kontakizun historikoa osatzen du.
Elizarik gabe, herriaren historia batez ere ikusiko litzateke:
- botere militarretik,
- nobleziaren ikuspegitik.
Baina elizak beste ikuspegi bat ematen du:
bertan bizi izan ziren pertsonen eguneroko bizitza.
Herria gizatiarrago egiten du.
Euskara eta toponimia
Gebara eta Guevara
Gebara izenak euskal toponimoaren forma gordetzen du.
Guevara, berriz, gaztelaniazko forma tradizionala da.
Bi formek erakusten dute:
- izenen bilakaera historikoa,
- hizkuntzen arteko harremana,
- euskal izenak idazkera desberdinetara nola egokitu ziren.
izkuntza, lurraldea eta abizena
Gebara toponimotik sortu zen Guevara abizena.
Mendeen joanean, abizen hori beste lurralde batzuetara zabaldu zen.
Migrazioen bidez Euskal Herritik kanpora iritsi zen, baita Amerikara ere.
Horregatik, eliza kokatzen den leku honetan hainbat elementu elkartzen dira:
- hizkuntza,
- tokiko historia,
- leinu baten memoria,
- mundura zabaldu zen abizen baten jatorria.
Gaur egungo ondare-balioa
Ibilbide historiko baten barruko tenplua
Andre Mariaren Jasokundearen eliza Gebarako multzo monumentalaren parte da.
Bere inguruan aurkitzen dira:
- dorre-jauregia,
- gazteluaren hondakinak,
- herriko beste ondare-elementuak.
Elizaren presentziak aukera ematen du Gebara multzo historiko oso bezala ulertzeko.
Ez soilik boterearen ikuspegitik, baita komunitatearen ikuspegitik ere.
Barrundiarako baliabide kulturala
Elizak hainbat gai azaltzeko aukera ematen du:
- XV. mendeko landa-arkitektura erlijiosoa,
- erretaula txurrigereskoak,
- dorre barrokoa,
- parrokiaren eta leinuaren arteko harremana,
- familien memoria dokumentala,
- Gebara, euskara eta Guevara abizenaren arteko lotura,
- gaztelua, dorre-jauregia eta elizak osatutako multzo monumentala.
Gebararen nortasunaren parte
Gebarako historia ezin da elementu bakar baten bidez azaldu.
Herriaren memoria hainbat zatiz osatuta dago:
- gazteluaren indar militarra,
- dorre-jauregiaren botere soziala,
- elizaren bizitza espirituala eta komunitarioa.
Hiru elementuek batera erakusten dute Gebarak historian izan duen garrantzia.
Ondorioa
Gebarako Andre Mariaren Jasokundearen eliza ezinbesteko pieza da Barrundiako kontzeju honen historia ulertzeko.
Bere balioa hainbat elementutan dago:
- XV. mendeko jatorria,
- dorre barrokoa,
- erretaula txurrigereskoak,
- gazteluarekin eta dorre-jauregiarekin duen lotura.
Gazteluak botere militarra gogorarazten duen bitartean, eta jauregiak Gebara leinuaren indarra erakusten duen bitartean, elizak beste memoria mota bat gordetzen du:
- herritarren fedea,
- familien historia,
- belaunaldien jarraipena.
Horregatik, Andre Mariaren Jasokundearen eliza ez da eraikin isolatu bezala ulertu behar.
Historia handiago baten parte da:
Gebararen historia, euskararena, Barrundiarena eta bere harriak baino askoz urrunago iritsi zen izen baten historia.