Gebara: historia, gaztelua eta ondarea Arabako Lautadaren bihotzean

Gebara herria, gaztelaniaz tradizionalki Guevara izenez ezaguna, Arabako probintzian dago, Euskal Herrian. Administratiboki Barrundiako udalerriko kontzejua da, Arabako Lautadako eskualdearen barruan.

Herria gutxi gorabehera Gasteiztik 15 kilometro ekialdera dago, 551 metro inguruko altueran eta Zadorra ibaiaren inguruan kokatua.

Bere ingurunea Arabako Lautadako landa-paisaia tradizionalak osatzen du:

• laborantza-soroak
• belardiak
• muino txikiak
• baso-eremuak
• landa-bide historikoak

Gaur egun Gebara herri txikia da, baina Arabako historiaren barruan garrantzi berezia duen lekua da.

Gebara gaur egun

Azken datuen arabera, Gebarak 64 biztanle inguru ditu eta 3,11 km² inguruko azalera dauka.

Horrek herriaren izaera erakusten du:

• landa-ingurukoa
• lasaia
• natura eta historiari lotua

Arabako Lautadako herri askotan bezala, biztanleria gutxitzen joan da azken hamarkadetan.

Prozesu horretan eragina izan dute:

• hirietara egindako migrazioek
• nekazaritza tradizionalaren aldaketek
• bizimodu berriek

Hala ere, Gebarak bere komunitate-bizitza eta nortasun historiko sendoa mantentzen ditu.

Gebararen jatorri zaharra

Gebararen jatorria oso antzinakoa da.

Ikerketa batzuen arabera, izena “Gebala” edo “Gabalaika” izenekin lotu izan da.

Izen horiek Klaudio Ptolomeo geografo greziarraren idatzietan agertzen diren antzinako kokalekuekin erlazionatu dira.

Ptolomeoren arabera, kokaleku horiek barduloen lurraldean egongo lirateke.

Barduloak Iberiar penintsulako iparraldean bizi ziren herri prerromatarretako bat izan ziren.

Hala ere, lotura hori ez dago guztiz frogatuta arkeologiaren bidez, eta gaur egun hipotesi historiko bezala hartzen da.

Gebara Erdi Aroan: Guevara leinuaren sorrera

Gebarak bere garrantzirik handiena Erdi Aroan lortu zuen.

Garai honetan sortu zen Guevara leinu boteretsua.

Familia noble honek Gebaran ezarri zuen bere egoitza nagusia eta pixkanaka Arabako nobleziako familia garrantzitsuenetako bat bihurtu zen.

Bere eragina zabaldu zen:

• Arabako Lautadan
• Gipuzkoako lurraldeetan
• Euskal Herriko beste eremu batzuetan

Bandoen gerrak eta gamboinoak

XIV. eta XV. mendeetan Euskal Herrian bandoen gerrak gertatu ziren.

Garai hartan familia noble handiak elkarren aurka borrokatu ziren boterea, lurrak eta eragina lortzeko.

Bi talde nagusi sortu ziren:

• oñaztarrak
• gamboinoak

Guevara familia gamboinoen bandoaren buru nagusietako bat izan zen.

Horrek erakusten du Gebarak garai hartan izan zuen garrantzi politiko eta militarra.

Gebarako gaztelua

Bere boterea sendotzeko, Guevara familiak Gebarako gaztelua eraiki zuen.

Gaztelua herriaren gaineko muino estrategiko batean kokatzen zen.

Litekeena da XI. mendetik aurrera eraikia izatea edo aurretik zegoen gotorleku baten gainean altxatua izatea.

Bere kokapenetik kontrolatzen ziren:

• Arabako Lautadako bide nagusiak
• Nafarroarekiko komunikazioak
• Gipuzkoarekiko loturak

Gaztelua ez zen soilik defentsarako eraikina; Guevara familiaren boterearen ikurra ere bazen.

Guevara jauregia

Gazteluaz gain, familiak Guevara jauregia eraiki zuen mendiaren magalean.

Eraikuntza XIII. mendearen amaiera eta XIV. mendearen hasiera artean kokatzen da.

Jauregia nobleziaren bizileku nagusia izan zen.

Bertatik kudeatzen ziren:

• familiaren ondasunak
• lurraldeko harremanak
• inguruko herriekiko loturak

Lehen Karlistaldia eta gazteluaren amaiera

Gebarako gaztelua hainbat gatazka historikoren lekuko izan zen.

Garrantzitsuena Lehen Karlistaldian (1833-1840) gertatu zen.

Garai hartan gaztelua karlisten gotorleku bihurtu zen.

Bertan borrokak izan ziren:

• tropa karlisten artean
• tropa liberalen artean

Gerra amaitu ondoren, 1839. urtean, Martín Zurbano jeneral liberalak gaztelua eta jauregia suntsitzeko agindua eman zuen.

Helburua zen berriro erabilera militarra ez izatea.

Gazteluaren eta jauregiaren aztarnak gaur egun

Gaur egun oraindik ikus daitezke Gebarako iragan handiaren aztarnak.

Nabarmentzen dira:

• gazteluaren hondakinak
• harresi zatien aztarnak
• Guevara jauregi zaharreko dorrearen zati bat

Elementu horiek Arabako Lautadako Erdi Aroko monumentu-multzo berezienetako bat osatzen dute.

Ondare erlijiosoa

Andre Mariaren Jasokundearen eliza

Gebarako beste elementu historiko nagusietako bat Andre Mariaren Jasokundearen eliza da.

Tenplua XVI. mendekoa da.

Historian zehar hainbat aldaketa izan ditu, eta XIX. mendean sute bat ere jasan zuen.

Hala ere, gaur egun oraindik mantentzen ditu:

• bere egitura historikoaren zatiak
• elementu arkitektoniko tradizionalak
• herriaren memoria erlijiosoa

Kontzejuaren erreferentzia espiritual eta historikoa izaten jarraitzen du.

Jaiak eta kultura

Gebarak bere ohiturak eta herri-tradizioak mantentzen ditu.

Herriko jai nagusiak abuztuaren 15ean ospatzen dira.

Egun hori Andre Mariaren Jasokundearen omenezkoa da.

Jaietan antolatzen dira:

• ekitaldi erlijiosoak
• herri-bazkariak
• musika
• jarduera herrikoiak

Ospakizunek herritarren arteko lotura eta herri-nortasuna indartzen dituzte.

Ondorioa

Gebara Arabako herri txikia da gaur egun, baina bere historia oso handia da.

Bere Erdi Aroko iraganak, Guevara leinu boteretsuak, gazteluak eta jauregiak leku berezia eman diote Arabako historian.

Bere hondakinek oraindik gogorarazten dute garai batean Arabako Lautadako gune estrategiko eta politiko garrantzitsuenetako bat izan zela.

Gaur egun, Gebarak bere ondarea, paisaia eta nortasun historikoa mantentzen ditu.

Gebara herri txikia da biztanlez, baina Arabako historiaren barruan leku handia duen kontzejua da.