Barrundiako Udala
Barrundia: erlijio-ondarea, parrokia-bizitza, euskara eta Arabako landa-memoria
Etxabarriko Garbikundearen eliza Barrundiako erlijio- eta kultura-ondarearen parte da.
Ama Birjinaren Garbikundeari eskainita dago, eta mendeetan zehar parrokia, jaiak, bideak eta lurraldearekiko harremana oinarri izan zituen landa-komunitate baten memoria gordetzen du.
Sarrera
Garbikundearen eliza Etxabarrin dago, Arabako Barrundia udalerriaren barruan.
Arabako Lautadako beste landa-tenplu askoren moduan, bere garrantzia ez dago soilik erlijio-gurtzan.
Belaunaldi askotan zehar eliza izan zen:
- elkargunea,
- ospakizunen lekua,
- familien memoria gordetzeko espazioa,
- komunitate-bizitzaren erdigunea.
Bere hormek herriaren eguneroko historiaren parte izan ziren uneak gogorarazten dituzte:
- bataioak,
- ezkontzak,
- hiletak,
- herriko jaiak,
- komunitateko topaketak.
Etxabarri eta bere ingurune historikoa
Barrundiako gunea
Etxabarri Barrundiako lurralde historikoaren parte da.
Ingurune hau hainbat elementuk definitzen dute:
- herri txikiek,
- nekazaritza-lurrek,
- bide tradizionalek,
- paisaiaren, hizkuntzaren eta komunitatearen arteko lotura sendoak.
Eliza landa-paisaia horretan txertatzen da eta Arabako kontzejuen bilakaera ulertzen laguntzen du.
Etxabarri izenaren esanahia
Etxabarri toponimoa euskaratik dator.
Bi hitzekin lotu daiteke:
- etxe → bizilekua,
- barri / berri → berria.
Beraz, esanahia:
“etxe berria”
izan daiteke.
Izen honek erakusten du euskal kultura tradizionalean etxeak izan zuen garrantzia.
Etxea ez zen soilik bizitzeko lekua.
Adierazten zuen:
- familia,
- memoria,
- lurrak,
- pertenentzia.
Garbikundearen izendapena
Ama Birjinaren Garbikundea
Garbikundearen izendapena kristau-tradizioarekin lotuta dago.
Gogorarazten ditu:
- Jesus tenpluan aurkeztea,
- Mariaren garbikuntza errituala.
Ospakizun hau herri-tradizioan beste izen batekin ere ezagutzen da:
Kandelaria.
Izen hori kandelekin eta argiaren sinbolismoarekin lotuta dago.
Argia sinbolo bezala
Garbikundearen jaiak esanahi sinboliko handia dauka.
Argiak adierazten ditu:
- babesa,
- itxaropena,
- berritzea.
Herrietan, horrelako ospakizunek bi erritmo markatzen zituzten:
- egutegi erlijiosoa,
- komunitatearen bizimodua.
Ideia nagusia:
Garbikundearen izendapenak eliza kristautasunaren debozio zabal batekin lotzen du.
Kandelariaren jaiarekin ere lotuta dago, tradizionalki:
otsailaren 2an ospatzen dena.
Tenpluaren jatorri historikoa
Historia pilatua duen landa-eliza
Arabako landa-eliza askorekin gertatzen den bezala, Garbikundearen eliza etapa historiko desberdinen emaitza da.
Herrietako tenpluak denborarekin aldatzen joaten ziren:
- berritzen ziren,
- handitzen ziren,
- konpontzen ziren.
Belaunaldi bakoitzaren beharretara egokitzen ziren.
Eraikin berean garai desberdinetako elementuak elkartu daitezke:
- horma zaharrak,
- ondorengo gehigarriak,
- erretaulak,
- kanpaiak,
- irudiak,
- objektu liturgikoak.
Parrokia herriaren erreferentzia bezala
Mendeetan zehar, parrokia herriko bizitza sozialaren erdiguneetako bat izan zen.
Komunitate txiki batean elizak hainbat funtzio zituen:
- erlijio-espazioa,
- elkargunea,
- herritarren erreferentzia komuna.
Landa-arkitektura erlijiosoa
Neurritasuna eta erabilgarritasuna
Arabako landa-elizek normalean soiltasuna dute ezaugarri nagusi.
Eraikin hauek helburu zehatz batekin egiten ziren:
- denboran irautea,
- komunitateari zerbitzua ematea,
- herriaren tamainara egokitzea,
- inguruko klimari aurre egitea.
Haien edertasuna ez dago beti apaingarri ugarietan.
Askotan beste elementu batzuetan aurkitzen da:
- harriaren sinpletasunean,
- eraikinaren proportzioetan,
- paisaiarekin duen batasunean.
Harria eta iraunkortasuna
Harria izan zen arkitektura tradizionaleko material nagusietako bat.
Harriarekin eraikitako tenpluak ziren:
- sendoak,
- iraunkorrak,
- lurraldearekin lotuak.
Landa-eliza batean harriak ideia bat transmititzen du:
jarraipena.
Belaunaldiak aldatu dira, baina eraikinak bizirik jarraitu du.
Dorrea eta kanpaiak
Landa-eliza baten dorrea ez zen soilik elementu arkitektoniko bat.
Askoz esanahi handiagoa zuen.
Dorrea zen:
- herriaren erreferentzia paisaian,
- urrutitik ikus zitekeen seinalea,
- komunitatearen ikurra.
Kanpaiek herriko denbora antolatzen zuten.
Iragartzen zituzten:
- mezak,
- jaiak,
- heriotzak,
- abisuak,
- egutegiko une garrantzitsuak.
Garbikundearen elizaren inguruko bizitza
Familia-ospakizunak
Elizak herriko pertsonen bizitzako une nagusiak laguntzen zituen.
Bertan egiten ziren:
- bataioak,
- ezkontzak,
- hiletak,
- igandetako mezak,
- jai erlijiosoak,
- Garbikundearen ospakizunarekin lotutako ekitaldiak.
Komunitatearen memoria
Landa-tenplu bakoitzak memoria kolektibo bat gordetzen du.
Herriko familiak bertatik igaro dira une desberdinetan:
- poza ospatzeko,
- dolua partekatzeko,
- komunitate bezala elkartzeko.
Horregatik, bere balioa ez da soilik:
- artistikoa,
- arkitektonikoa.
Balio emozionala eta soziala ere badu.
Parrokia-erregistroak eta familia-memoria
Bizitzaren dokumentuak
Landa-parrokiek dokumentu ugari sortzen zituzten.
Horien artean zeuden:
- bataio-erregistroak,
- ezkontza-erregistroak,
- heriotza-erregistroak.
Dokumentu horiek ezinbestekoak dira herrien eta familien historia berreraikitzeko.
Haien bidez jakin daiteke:
- abizenak,
- ahaidetasunak,
- datak,
- komunitatearen aldaketak.
Eliza artxibo historiko bezala
Bere harriez gain, Garbikundearen elizak beste modu batzuetan ere gordetzen du memoria:
- dokumentuen bidez,
- objektu liturgikoen bidez,
- irudien bidez,
- kanpaien bidez,
- herriko tradizioen bidez.
Elementu horiek guztiek herriaren historia osatzen dute.
Euskara eta toponimia
Etxabarri memoria linguistiko bezala
Etxabarri izena Barrundiako lurraldean euskarak izan duen presentzia historikoaren adibide argia da.
Inguruko beste toponimo askorekin gertatzen den bezala, izen honek informazioa gordetzen du:
- paisaiari buruz,
- etxebizitzari buruz,
- komunitateek mundua izendatzeko zuten moduari buruz.
Leku-izenak ez dira izen hutsak.
Lurraldearen historia eta memoria gordetzen duten aztarnak dira.
Hizkuntza eta ondarea
Ondarea ez dago soilik eraikinez osatuta.
Ondarea dira baita ere gaur egunera arte iritsi diren:
- hitzak,
- izenak,
- ahozko tradizioak.
Etxabarri, Gebara, Ozaeta, Elgea, Larrea, Etura edo Mendixur bezalako izenek erakusten dute hizkuntzak nola gordetzen duen lurraldearen memoria.
Euskarak paisaia ulertzeko eta antolatzeko modu baten aztarna mantendu du.
Barrundiako erlijio-ondarea
Eliza txikien sarea
Garbikundearen eliza Barrundiako kontzejuetan banatutako landa-tenpluen sare baten parte da.
Eliza bakoitzak herri bakoitzaren historiaren zati bat gordetzen du.
Baina guztiak batera ulertuta azaltzen dute:
- udalerriaren antolaketa erlijiosoa,
- gizartearen bilakaera,
- tokiko kultura.
Hurbileko ondarea
Tenplu hauek ez dira hirietako monumentu erraldoiak.
Baina balio oso handia dute.
Zergatik?
Herritarren eguneroko bizitzarekin zuzenean lotuta egon direlako.
Bertan gordetzen dira:
- familien oroitzapenak,
- herriko ospakizunak,
- belaunaldi askoren historia.
Gaur egungo balioa
Baliabide kultural eta hezitzailea
Garbikundearen elizak hainbat gai azaltzeko aukera ematen du:
- landa-arkitektura erlijiosoa,
- Garbikundearen eta Kandelariaren debozioa,
- parrokiek kontzejuetan izan zuten garrantzia,
- dokumentuetan gordetako familia-memoria,
- Etxabarri toponimoaren balioa,
- euskararen, etxearen eta lurraldearen arteko harremana.
Tokiko memoria zaintzea
Horrelako ondarea zaintzea Barrundiaren historiaren zati garrantzitsu bat mantentzea da.
Landa-elizek gogorarazten dute historia ez dela soilik leku handietan sortzen.
Historia ere sortzen da:
- herri txikietan,
- jaietan,
- izenetan,
- partekatutako espazioetan.
Ondorioa
Etxabarriko Garbikundearen eliza Barrundiako gune honen historia erlijiosoaren, familiarraren eta kulturalaren lekuko da.
Bere izendapenak lotzen du tenplua:
- Ama Birjinaren Garbikundearen tradizio kristauarekin,
- Kandelariaren ospakizunarekin.
Eta bere euskal izenak gogorarazten du:
- etxearen garrantzia,
- euskararen presentzia,
- lurraldearekiko lotura.
Arabako beste landa-eliza askoren moduan, Etxabarriko Garbikundearen elizak arkitektura baino askoz gehiago gordetzen du.
Bere barruan bizi dira:
- memoria,
- komunitatea,
- belaunaldien jarraipena,
- Barrundiako paisaia gizatiarra osatu zuten pertsonen historia.