Etxabarri-Urtupiña: historia, ondarea eta landa-nortasuna Arabako Lautadan

Etxabarri-Urtupiña Arabako probintzian dagoen herri txiki bat da, Euskal Autonomia Erkidegoaren barruan kokatua.

Administratiboki Barrundiako udalerriko kontzejua da, Arabako Lautadako kuadrillaren barruan.

Arabako Lautadako beste herri askoren antzera, Etxabarri-Urtupiña landa-eremuko herria da, baina historia luzea eta nortasun propioa gordetzen dituena.

Bere jatorria Erdi Aroan kokatzen da eta Arabako lurraldearen bilakaera historikoaren adibide argia da.

Kokapen geografikoa eta natura-ingurunea

Etxabarri-Urtupiña 576 metro inguruko altueran kokatzen da.

Bere ingurunea Arabako Lautadako paisaia tradizionalak osatzen du.

Nabarmentzekoak dira:

• nekazaritza-soro zabalak
• belardiak
• mendi txikiak
• bailarak
• landa-bide zaharrak

Mendi eta bailaren arteko kokapen horrek herriko bizimodua baldintzatu du historian zehar.

Mende askotan zehar jarduera ekonomiko nagusiak izan dira:

• nekazaritza
• abeltzaintza
• inguruko baliabide naturalen aprobetxamendua

Gaur egun landa-nukleo lasaia izaten jarraitzen du, baina Agurain eta Gasteiz bezalako herriguneetatik nahiko gertu dago.

Horrek aukera ematen du landa-ingurunearen lasaitasuna eta zerbitzu handiagoekiko gertutasuna uztartzeko.

Etxabarri-Urtupiñaren lehen aipamen historikoak

Herriko historia oso zaharra da.

Ezagutzen den lehen aipamen dokumentala 1025. urtekoa da.

Urte horretan herria Donemiliagako Reja (Reja de San Millán) izeneko dokumentu historikoan azaltzen da.

Agiri horretan Arabako herriak jasotzen ziren, Donemiliaga Kukulako monasterioari zergak ordaintzen zizkiotenak.

Dokumentuan herria:

“Essavarri”

izenarekin agertzen da.

Izen hori gaur egungo Etxabarri izenaren forma zaharretako bat da.

Horrek erakusten du XI. menderako lurralde honetan bizigune egonkor bat bazegoela.

Etxabarri eta Urtupiñaren elkarketa

Gaur egungo kontzejuaren historia bi herrixka zaharren batasunarekin lotuta dago:

• Etxabarri
• Urtupiña

1257. urtean bi asentamenduak elkartu ziren eta gaur egungo kontzejuaren oinarria sortu zen.

Erdi Aroan horrelako elkarketak nahiko ohikoak ziren.

Helburu nagusiak ziren:

• lurraldearen antolaketa hobetzea
• biztanleria sendotzea
• administrazioa erraztea

Gaur egungo Etxabarri-Urtupiña izenak bi herrien arteko lotura historiko hori gogorarazten du.

Izenaren jatorria

Bi izenek interes linguistiko handia dute.

Etxabarri izena

Etxabarri euskaratik dator.

Bi hitzez osatuta dago:

• etxe → bizilekua edo etxea
• barri / berri → berria

Beraz, esanahia honakoa da:

“etxe berria”

Euskal Herriko toponimian oso ohikoa den izen mota da.

Urtupiña izena

Urtupiña izenaren jatorria konplexuagoa da.

Ikertzaile batzuen arabera, antzinako pertsona-izen batetik etor liteke.

Baliteke Eutropius izen greziar-latindarrarekin lotura izatea.

Mendeetan zehar izena aldatzen joan zen gaur egungo formara iritsi arte.

Bi izenek Arabako historian egondako eragin linguistiko eta kultural ezberdinak erakusten dituzte.

Barrundiako Ermandadearen garaia

Mende askotan zehar Etxabarri-Urtupiña Barrundiako Ermandadearen parte izan zen.

Ermandadeak Erdi Aroko Arabako erakunde garrantzitsuak ziren.

Haien eginkizunak honakoak ziren:

• administrazioa antolatzea
• justizia kudeatzea
• defentsa bermatzea
• herrien arteko harremanak antolatzea

Barrundiako Ermandadeak inguruko hainbat herri elkartzen zituen.

Besteak beste:

• Dallo
• Audikana
• Larrea
• Heredia
• beste kontzeju batzuk

Sistema hori izan zen gaur egungo Barrundiako udalerriaren aurrekaria.

Etxabarri-Urtupiña XIX. eta XX. mendeetan

Biztanleriari dagokionez, herriak aldaketa handiak izan ditu historian zehar.

XIX. mendean gutxi gorabehera:

• 72 biztanle zituen
• nekazaritza zen jarduera nagusia
• abeltzaintza garrantzitsua zen

XX. mendean une batzuetan biztanleria handitu egin zen, baina gero beheranzko joera hasi zen.

Arrazoi nagusiak izan ziren:

• hirietara egindako migrazioa
• nekazaritzaren mekanizazioa
• bizimoduaren aldaketak

Etxabarri-Urtupiña gaur egun

Gaur egun Etxabarri-Urtupiña komunitate txikia baina bizia da.

Azken datuen arabera, 50 biztanle baino pixka bat gehiago ditu.

Biztanleria txikia izan arren, herriak mantentzen ditu:

• komunitate-bizitza
• landa-nortasuna
• ohiturak
• ondare historikoa

Ondare historikoa eta arkitektonikoa

Etxabarri-Urtupiñak ondare historiko eta artistiko interesgarria dauka.

Andre Mariaren Garbikundearen eliza

Herriko eraikin nagusia Andre Mariaren Garbikundearen eliza da.

Batez ere XVI. mendean eraikitako tenplua da.

Bere elementu aipagarrienak dira:

• portada platereskoa
• apaindutako medailoiak
• eskulturak
• hiru arkuko ataria
• Errenazimenduko erretaula nagusia

Eliza kontzejuko ondare artistiko garrantzitsuenetako bat da.

Jaiak eta ohiturak

Etxabarri-Urtupiñak bere tradizioak mantentzen ditu.

Herriko jai nagusiak otsailaren 2an ospatzen dira.

Eguna honako ospakizunarekin lotuta dago:

Kandelaria edo Andre Mariaren Garbikundea

Ohitura tradizionalen artean nabarmentzen da:

• kandelak bedeinkatzea
• ospakizun erlijiosoak
• herriko elkarguneak

Antzina, kandelen bedeinkapena ekaitzen eta eguraldi txarraren aurkako babesarekin lotzen zen.

Ondorioa

Etxabarri-Urtupiña Arabako herri txikia baina historia handikoa da.

Bere Erdi Aroko jatorriak, bi herrixken arteko elkarketak eta Barrundiako Ermandadearekin izandako loturak herriaren nortasuna markatu dute.

Gaur egun biztanle gutxi izan arren, bere ondare historikoa, landa-paisaia eta tradizioak mantentzen ditu.

Etxabarri-Urtupiña Arabako Lautadako herri txikien mosaiko historikoaren parte da, non paisaiak, kulturak eta memoriak mendeetako historia gordetzen duten.