Etura: historia, ondarea eta landa-nortasuna Gebara mendiaren magalean

Etura Arabako probintzian dagoen herri txiki bat da, Euskal Autonomia Erkidegoaren barruan kokatua.

Administratiboki Barrundiako udalerriko kontzejua da, Arabako Lautadako eskualdearen barruan.

Herria gutxi gorabehera 590 metroko altueran dago, Barrundiako udalerriaren erdialdean eta Gebara mendiaren magalean. Mendi horrek 729 metro inguruko altuera du eta inguruko paisaiaren erreferentzia nagusietako bat da.

Kokapen geografikoa eta natura-ingurunea

Eturako ingurunea Arabako Lautadako landa-paisaia tradizionalaren adibide bikaina da.

Paisaian honako elementuak nabarmentzen dira:

• laborantza-soroak
• belardiak
• baso txikiak
• muino leunak
• landa-bide tradizionalak

Bailaran kokatuta egoteak historian zehar nekazaritza eta abeltzaintza garatzeko baldintza egokiak eskaini ditu.

Mende askotan zehar jarduera nagusiak izan dira:

• nekazaritza
• abeltzaintza
• inguruko baliabide naturalen aprobetxamendua

Barrundiako beste kontzeju askoren antzera, Eturak ondo kontserbatutako landa-paisaia mantentzen du.

Herriko egitura tradizionalean oraindik ikus daitezke:

• harrizko etxeak
• kale estuak
• landa-arkitekturaren aztarnak

Elementu horiek guztiak Arabako herri txikien nortasunaren parte dira.

Eturaren jatorria eta lehen aipamen historikoak

Eturaren jatorria Erdi Aroan kokatzen da.

Herria lehen aldiz 1257. urteko dokumentuetan agertzen da.

Garai hartan honako izenarekin azaltzen zen:

“Hetura”

Mendeetan zehar izenak hainbat forma izan zituen:

• Hetura
• Betura
• Heztura

Denboraren poderioz gaur egungo Etura izena finkatu zen.

Izenaren bilakaerak erakusten du mendeetan zehar hizkuntzak eta dokumentazio historikoak izan duten aldaketa.

Etura izenaren jatorria

Etura izenaren jatorria ez dago guztiz argituta.

Hainbat interpretazio proposatu dira historian zehar.

Julio Caro Baroja antropologoaren arabera, baliteke izena “altu” kontzeptuarekin lotuta egotea.

Antzeko loturak proposatu izan dira beste hainbat toponimorekin:

• Oto
• Hueto
• Oteo

Beste teoria batzuen arabera, Etura izena antzinako pertsona-izen batetik etor liteke.

Kasu horretan, lehenengo pertsona baten izena izango zen eta gero lurralde edo herri baten izen bihurtuko zen.

Etura eta Gebarako jaurerria

Erdi Aroan eta Aro Modernoan zehar, Etura Gebarako jaurerriaren menpe egon zen.

Jaurerria Arabako lurraldeko botere feudal garrantzitsuenetako bat izan zen.

Bere kontrola Guevara familiaren esku zegoen.

Familia noble honek Gebarako gaztelua zuen bere boterearen ikur nagusietako bat.

Jaurerri horren barruan hainbat herri zeuden:

• Etura
• Elgea
• Urizar
• inguruko beste herri batzuk

Garai hartan herrien bizimodua nobleziaren eta lurraren antolaketarekin oso lotuta zegoen.

Barrundiako udalerrian sartzea

XIX. mendean aldaketa administratibo handiak gertatu ziren.

Jurisdikzio feudalak pixkanaka desagertu ziren eta lurraldea berrantolatu egin zen.

1880ko hamarkadan, Gebarako udalerri zaharra Barrundiako udalerrian integratu zen.

Horren ondorioz, Etura gaur egungo Barrundiako kontzejuetako bat bihurtu zen.

Etura XIX. mendean

XIX. mendean Eturari buruzko informazioa jasota dago Pascual Madozen “Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España” lanean.

Garai hartan herria landa-komunitate txiki bezala deskribatzen zen.

Honako ezaugarriak zituen:

• 68 biztanle inguru
• nekazaritza-jarduera
• abeltzaintza
• inguruko baliabideen erabilera

Bizimodua lurrarekin eta naturaren zikloekin estuki lotuta zegoen.

Etura gaur egun

Gaur egun Etura herri txikia baina bizirik dagoen kontzejua da.

Azken datuen arabera, 70 biztanle inguru ditu.

Beste landa-herri batzuekin alderatuta, populazioa nahiko egonkor mantendu da.

Eturak gaur egun ere gordetzen ditu:

• herri-nortasuna
• komunitate-bizitza
• ondare historikoa
• landa-ingurunea

Ondare historikoa eta arkitektonikoa

Eturak hainbat elementu historiko interesgarri mantentzen ditu.

Andre Mariaren Jasokundearen eliza

Herriko eraikin nagusia Andre Mariaren Jasokundearen eliza da.

Bere eraikuntza nagusia XVI. mendekoa da.

Ezaugarri nagusiak:

• oinplano laukizuzena
• nabe bakarra
• gurutze-gangaz estalitako egitura

Barruan hainbat elementu artistiko aipagarri gordetzen dira:

• gangetako giltzarri polikromatuak
• presbiterioko horma-pinturak
• erretaula nagusi errenazentista
• XVIII. mendeko gehikuntzak
• rococo estiloko albo-erretaulak

Eliza herriko ondare artistiko garrantzitsuenetako bat da.

Iturria, edangarria eta garbitokia

Eturako beste elementu tradizional garrantzitsu bat urarekin lotutako multzo historikoa da.

Honako elementuek osatzen dute:

• iturria
• abereentzako edangarria
• garbitokia

Lehen aipamen dokumentala 1770. urtekoa da.

Horrelako egiturak ezinbestekoak ziren garai bateko landa-herrietan.

Erabilerak:

• etxeetarako ura lortzea
• abereei ura ematea
• arropa garbitzea

Gaur egun herriko bizimodu tradizionalaren lekuko dira.

Jaiak eta kultura

Eturak bere tradizioak mantentzen ditu.

Historikoki jai nagusiak abuztuaren 15ean ospatzen ziren, Andre Mariaren Jasokundearen egunean.

Gaur egun, ordea, jaiak normalean irailaren 24aren inguruan ospatzen dira.

Jai horiek herritarren arteko harremanak eta herriaren nortasuna indartzeko une garrantzitsuak dira.

Ondorioa

Etura Arabako herri txikia baina historia handikoa da.

Bere Erdi Aroko jatorriak, Gebarako jaurerriarekin izandako loturak eta Barrundiako bailarako kokapenak herriaren izaera markatu dute.

Gaur egun biztanle gutxi izan arren, Eturak bere ondare historikoa, landa-paisaia eta kultura mantentzen ditu.

Bere elizak, ur-elementu tradizionalek eta paisaiak Arabako Lautadako herri historikoen nortasuna erakusten dute.

Etura Barrundiako mosaiko historiko eta kulturalaren pieza garrantzitsua da.