Elgea: historia, mendia eta ondarea Elgea mendilerroaren magalean

Elgea herria, tradizionalki Elguea ere idatzia, Arabako probintzian dago, Euskal Autonomia Erkidegoaren barruan kokatua.

Administratiboki Barrundiako udalerriko kontzejua da, Arabako Lautadako kuadrillaren barruan.

Herria gutxi gorabehera Gasteiztik 18 kilometro ekialdera dago eta 627 metroko altueran kokatzen da.

Altuera horrek Barrundiako udalerriko nukleorik garaiena bihurtzen du.

Kokapen geografikoa eta natura-ingurunea

Elgea Elgea mendilerroaren hegoaldeko isurialdean kokatzen da.

Mendilerro horrek Araba eta Gipuzkoaren arteko muga naturala osatzen du.

Herria Saiturri mendiaren magalean dago, 1.180 metro baino gehiagoko garaiera duen ingurune menditsuan.

Halaber, Ugarana ibaiaren inguruan kokatzen da.

Elgeako paisaian honako elementuak nabarmentzen dira:

• mendiko larreak
• basoak
• erreka eta iturburuak
• nekazaritza-lurrak
• artzaintzarako eremuak

Ingurune menditsu horrek eragin zuzena izan du herriko bizimoduan historian zehar.

Jarduera tradizional nagusiak izan dira:

• abeltzaintza
• artzaintza
• mendiko nekazaritza
• baso-baliabideen erabilera

Elgea izenaren jatorria

Elgea izenak euskal jatorria dauka.

“Elgea” hitzak honako esanahiekin lotura izan dezake:

• landutako soroa
• zelai irekia
• nekazaritzarako erabiltzen den eremua

Horrelako izenak oso ohikoak dira euskal toponimian, paisaiaren ezaugarriekin lotura zuzena baitute.

Dokumentu zaharretan hainbat forma agertzen dira:

• Helkeguren
• Helgaguren
• Helguea

Denborarekin gaur egungo Elgea forma finkatu zen.

Elgearen lehen aipamen historikoak

Elgearen historia gutxienez XI. mendera arte iristen da.

Herria lehen aldiz 1025. urtean aipatzen da.

Aipamen hori Donemiliagako Reja (Reja de San Millán) izeneko dokumentu historikoan agertzen da.

Agiri horretan Arabako herriak zerrendatzen ziren, Donemiliaga Kukulako monasterioari zergak ordaintzen zizkiotenak.

Dokumentu hori Arabako Erdi Aroko antolaketa ezagutzeko iturri historiko garrantzitsuenetako bat da.

Elgea, Gebarako jaurerria eta Oñatiko konderria

Ondorengo mendeetan, Elgea Gebarako jaurerriaren parte izan zen.

Jaurerri hori Arabako nobleziaren lurralde garrantzitsuetako bat izan zen eta Guevara familiaren eraginpean zegoen.

Geroago, Elgea Oñatiko konderriaren barruan ere egon zen.

Garai hartan lurraldearen antolaketa familia nobleen eta jaurerrien inguruan egiten zen.

XIX. mendeko aldaketa administratiboak

1835ean, jurisdikzio feudalak indargabetu egin ziren.

Horren ondorioz, Elgea eta inguruko beste herri batzuk Gebarako udalerria osatzera igaro ziren.

Geroago, 1885. urtean, Gebarako udalerria Barrundiarekin bateratu zen.

Ordutik, Elgea Barrundiako udalerriaren parte da.

Errege Bidea eta Elgearen garrantzia historikoa

Erdi Aroan eta Aro Modernoan Elgea herri nahiko oparoa izan zen.

Arrazoi nagusietako bat bere kokapen estrategikoa izan zen.

Herritik igarotzen zen:

Agurain eta Leintz Gatzaga lotzen zituen Errege Bidea

Bide hori Anguta portillotik igarotzen zen, Elgea mendilerroa zeharkatuz.

Bide horri esker herriak izan zuen:

• bidaiarien mugimendua
• merkataritza
• komunikazio estrategikoa

Burdinola eta jarduera ekonomikoa

XV. mendetik aurrera Elgea inguruan burdinola bat egon zen.

Burdinola hori Gebarako jaunen jabetzakoa izan zen.

Burdinolak oso garrantzitsuak ziren garai hartan, burdina lantzeko erabiltzen baitziren.

Horrek erakusten du Elgeako ekonomia ez zela soilik nekazaritzan oinarritzen.

Jarduera nagusiak ziren:

• nekazaritza
• abeltzaintza
• burdingintza
• basoaren aprobetxamendua

Elgea historian zehar

Datu historikoek erakusten dute Elgea bere tamainarako herri garrantzitsua izan zela.

1556. urtean:

• 40 etxe inguru zituen
• 200 biztanle inguru bizi ziren

XVIII. mendearen amaieran ere antzeko biztanleria mantendu zuen.

Hala ere, XIX. mendetik aurrera aldaketa handiak gertatu ziren.

Errepide berriak eraiki ziren eta mendiko bide zaharrak garrantzia galtzen hasi ziren.

Horren ondorioz:

• merkataritza gutxitu zen
• jarduera ekonomikoa aldatu zen
• biztanleria jaisten hasi zen

Elgea gaur egun

Gaur egun Elgea landa-nukleo txikia da.

Azken datuen arabera, 57-58 biztanle inguru ditu.

Biztanleriaren beherakada Arabako barrualdeko herri askotan gertatutako fenomenoa da.

Hala ere, Elgeak bere nortasuna mantentzen du.

Herria hainbat auzo tradizionaletan banatzen da:

• Andramari
• San Andrés
• Arrue
• Baraite
• Uria

Azken hori herriko nukleo nagusitzat hartzen da.

Ondare historikoa eta arkitektonikoa

Andre Mariaren Jaiotzaren eliza

Elgeako eraikin historiko nagusia Andre Mariaren Jaiotzaren eliza da.

Bere egitura nagusia XVI. eta XVII. mendeetan eraiki zen.

Ondoren hainbat berritze izan ditu.

Barruan honako elementuak gordetzen dira:

• XVIII. mendeko erretaula barrokoa
• elementu artistiko historikoak
• herriko ondare erlijiosoa

Landa-ondarea

Elgeak beste elementu tradizional batzuk ere gordetzen ditu.

Aipagarrienak:

• zubi zaharrak
• errota historikoa
• iturriak
• landa-bide zaharrak

Elementu horiek herriko eguneroko bizimodu zaharraren lekuko dira.

Historiaurreko aztarnak Elgea mendilerroan

Elgeako inguruneak balio arkeologiko handia dauka.

Mendilerroan historiaurreko aztarna ugari aurkitu dira.

Nabarmentzekoak dira:

Mugarriluze menhirra

Historiaurreko monumentu megalitiko garrantzitsua da.

Albiturriko trikuharria

Antzinako hilobi kolektibo bat da.

Horiez gain, hainbat:

• tumulu funerario
• aztarna megalitiko

aurkitu dira.

Aztarna horiek erakusten dute duela 5.000 urte baino gehiago artzain-komunitateak bizi izan zirela inguruan.

Jaiak eta kultura

Elgeak bere ohiturak eta tradizioak mantentzen ditu.

Herriko jai nagusiak irailaren 8an ospatzen dira.

Egun hori:

Andre Mariaren Jaiotzaren eguna

da.

Jaietan egiten dira:

• ospakizun erlijiosoak
• kultura-jarduerak
• herritarren arteko topaketak

Ondorioa

Elgea Arabako herri txikia baina historia oso aberatsekoa da.

Bere kokapen menditsuak, Elgea mendilerroaren magalean, herriaren izaera eta bizimodua markatu ditu mendeetan zehar.

Erdi Aroko jatorriak, Errege Bidearen garrantziak, burdinolaren historiak eta inguruko aztarna megalitikoek balio historiko handiko kontzejua bihurtzen dute.

Gaur egun biztanle gutxi izan arren, Elgeak bere ondarea, paisaia eta nortasuna bizirik mantentzen ditu.

Elgea Barrundiako eta Arabako Lautadako memoria historikoaren eta natura-ondarearen adibide berezia da.