Dallo: historia, ondarea eta landa-nortasuna Arabako Lautadan

Dallo Arabako probintzian dagoen herri txiki bat da, Euskal Autonomia Erkidegoaren barruan kokatua.

Administratiboki Barrundiako udalerriko kontzejua da, Arabako Lautadaren ekialdean.

Gaur egun nukleo txikia bada ere, bere historiak Arabako landa-herri askoren bilakaera erakusten du.

Dallok mendeetako historia, nekazaritza-tradizioa eta herri-nortasun sendoa gordetzen ditu.

Kokapen geografikoa eta natura-ingurunea

Dallo 578 metro inguruko altueran kokatzen da.

Herria lur-eremu apur bat menditsu batean dago, Zadorra ibaiaren ezker ertzean, Arabako ibai garrantzitsuenetako baten inguruan.

Bere paisaian Arabako Lautadako elementu bereizgarriak aurkitzen dira:

• laborantza-lurrak
• belardiak
• muino txikiak
• landa-bideak
• natura-ingurune irekiak

Inguruko hainbat herrirekin egiten du muga, besteak beste:

• Audikana
• Larrea
• Heredia

Horrek erakusten du Barrundiako paisaia elkarren artean lotutako kontzeju txikien sare historiko batez osatua dagoela.

Mende askotan zehar ingurune horrek herritarren bizimodua baldintzatu du, batez ere:

• nekazaritzan
• abeltzaintzan
• inguruko baliabideen aprobetxamenduan

oinarrituta.

Dallo izenaren jatorria

Dallo izenaren jatorria oso zaharra da.

Erdi Aroko dokumentuetan hainbat formatan agertzen da.

Ezagutzen den forma zaharrenetako bat 1257. urtekoa da:

“Daylo”

Ondorengo mendeetako agirietan gaur egungo Dallo forma erabiltzen hasi zen.

Toponimiaren inguruko ikerketen arabera, izena antzinako pertsona-izen batetik etor liteke.

Baliteke jatorria latindar edo erromatar izen batean egotea:

Talius

Denboraren poderioz aldaketa fonetikoak gertatu ziren eta gaur egungo forma sortu zen.

Horrelako jatorria ohikoa da Euskal Herriko toponimian, herri askoren izenak antzinako jabetzekin edo pertsona jakinekin lotuta baitaude.

Dallo Erdi Aroan

Dallo Erdi Aroan jada finkatutako bizigunea zen.

Arabako lurralde-antolaketa historikoaren barruan kokatzen zen eta landa-komunitate txiki baten izaera zuen.

Garai hartako bizimodua honako jardueretan oinarritzen zen:

• lurra lantzea
• abereak haztea
• baso eta inguruko baliabideak erabiltzea

Mendeetan zehar herriak bere izaera nekazaria mantendu zuen.

Dallo XIX. mendean

XIX. mendean Dalloren inguruko informazioa jasota dago Pascual Madozen “Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España” lanean.

Bertan herria muino artean kokatutako landa-nukleo txiki bezala azaltzen da.

Hegoaldean Zadorra ibaiak ureztatutako lautada emankorra zuen.

Garai hartan:

• 50 biztanle inguru zituen
• nekazaritza zen jarduera nagusia
• abeltzaintza garrantzitsua zen

Arabako Lautadako herri txikien ohiko bizimodua mantentzen zuen.

Biztanleriaren bilakaera

Denborarekin Dalloko biztanleria gutxitzen joan zen.

Fenomeno hori Arabako barrualdeko herri askotan gertatu da.

Arrazoi nagusiak izan dira:

• hirietara egindako migrazioa
• nekazaritzaren mekanizazioa
• bizimodu ekonomikoaren aldaketa

Azken datuen arabera, 2022. urtean 19 biztanle inguru zituen.

Horietatik gehienak herriko nukleo nagusian bizi ziren.

Biztanleria txikia izan arren, herriak bere izaera eta memoria historikoa mantentzen ditu.

Ondare historikoa eta arkitektonikoa

Dallok ondare historiko interesgarria gordetzen du.

San Pedro eliza

Herriko eraikin nagusia San Pedro eliza da.

Batez ere XVI. mendean eraikitako tenplua da.

Bere ezaugarri nagusiak dira:

• oinplano laukizuzena
• nabe bakarra
• burualde zuzena
• gurutze-gangak

Barruan elementu artistiko aipagarriak gordetzen dira:

• erretaula nagusi erromanista
• barrokoaren hasierako elementuak
• albo-erretaulak

Eliza herriko ondare historiko eta artistikoaren erreferentzia nagusia da.

Cruzosteko gurutzea

Herritik gertu beste elementu historiko aipagarri bat dago:

Cruzosteko gurutzea

XVI. mendeko harrizko gurutzea da.

Herriko ipar-mendebaldean kokatzen da eta Dalloko ondare tradizionalaren parte da.

Horrelako gurutzeak ohikoak ziren Arabako herrietan eta hainbat funtzio zituzten:

• bideen erreferentzia izatea
• erlijio-sinboloa izatea
• herriaren memoria historikoa gordetzea

Jaiak eta kultura

Dallok bere tradizioak mantentzen ditu.

Herriko jai nagusiak ekainaren 29an ospatzen dira.

Egun hori honako santuei eskainita dago:

San Pedro eta San Pablo

Jaietan egiten dira:

• ospakizun erlijiosoak
• herritarren arteko topaketak
• jarduera tradizionalak

Egun berezia izaten da urte osoan herrian bizi direnentzat eta kanpoan bizi baina herriarekin lotura mantentzen dutenentzat.

Ondorioa

Dallo Arabako Lautadako kontzeju txikien adibide bikaina da.

Bere Erdi Aroko jatorriak, nekazaritza-tradizioak eta Zadorra ibaiaren inguruko kokapenak herriaren nortasuna markatu dute.

Gaur egun biztanle gutxi izan arren, bere ondare historikoa, paisaia eta ohiturak mantentzen ditu.

San Pedro elizak, Cruzosteko gurutzeak eta bere landa-inguruneak Dalloren iragana eta gaur egungo nortasuna lotzen dituzte.

Dallo herri txikia da tamainaz, baina Arabako Lautadako memoria historiko eta kulturalaren parte garrantzitsua da.