Barrundia, naturak erritmoa markatzen duen lurraldea

Arabaren bihotzean, Arabako Lautadaren zabaltasunaren eta iparraldeko paisaiak iragartzen dituzten lehen mendien artean, Barrundia dago: natura, historia eta landa-bizitza modu berezian uztartzen dituen udalerria.

Barrundia kontrastez beteriko lurraldea da.

Leku honetan elkartzen dira:

• zelai irekiak
• mendeetako basoak
• mendietatik jaisten diren erreka txikiak
• ibaiak eta hezeguneak
• oraindik naturarekin lotura estua mantentzen duten herri txikiak

Gasteizko ipar-ekialdean kokatuta, Barrundiak paisaia lasaia eta benetakoa eskaintzen dio bisitariari, turismo jendetsutik urrun.

Leku aproposa da honako jarduerak gustuko dituztenentzat:

• oinez ibiltzea
• hegaztiak behatzea
• bizikletaz ibilbideak egitea
• herri txikiak ezagutzea
• naturaren isiltasunaz gozatzea

Barrundia poliki ezagutzeko lekua da.

Bere baliorik handiena ez dago monumentu natural handi bakar batean, baizik eta elementu txiki askoren batasunean:

• mendiak
• basoak
• ibaiak
• bidezidorrak
• hezeguneak
• herriak
• begiratoki naturalak

Arabako Lautadaren eta mendien arteko paisaia

Barrundiaren aberastasun naturala bere kokapen geografikoari esker ulertzen da.

Udalerria trantsizio-eremu batean dago:

Arabako Lautadaren eta Araba Gipuzkoatik bereizten duten mendilerroen artean

Kokapen horrek ingurune natural ugari sortzen ditu:

• nekazaritza-eremu zabal tradizionalak
• hostozabalen basoak
• larrez estalitako mendiak
• ibaiertzak
• hezegune txikiak
• Ullibarri-Ganboako urtegiaren inguruko paisaiak

Urtaroen arabera aldatzen den paisaia

Barrundiako paisaia asko aldatzen da urtean zehar.

Udaberria

Udaberrian:

• zelaiak berde biziz betetzen dira
• basoak esnatzen dira
• errekek indar handiagoarekin jaisten dute ura mendietatik

Bizitzaz betetako garaia da.

Uda

Udan Barrundia koloreen mosaiko bihurtzen da.

Nabarmentzen dira:

• urre koloreko laboreak
• zelai berdeak
• goizean edo iluntzean ibiltzeko bide lasaiak

Udazkena

Udazkena urteko garairik ikusgarrienetako bat da.

Goiko aldeetako:

• haritzek
• pagoek

kolorea aldatzen dute.

Paisaia betetzen da:

• tonu horiz
• marroiez
• gorriz

Negua

Neguan, Elgea mendilerroa elurrez estalita ager daiteke.

Horrek Barrundiaren beste irudi guztiz ezberdin bat erakusten du.

Elgea mendilerroa: Barrundiako horma berde handia

Ezinbesteko natura-gunea

Elgea mendilerroa Barrundiako elementu natural adierazgarrienetako bat da.

Udalerriaren iparraldean dago eta herri askotatik ikus daitekeen paisaia ikusgarria sortzen du.

Mendilerro honek muga naturala egiten du:

• Arabaren
• Gipuzkoaren

artean.

Gainera, balio ekologiko handiko mendigune baten parte da.

Elgea mendilerroko ikuspegiak

Bere tontorretatik Arabako Lautadako ikuspegi ikusgarriak ikus daitezke.

Ikus daitezke:

• Barrundiako herriak
• Ullibarri-Ganboako urtegia
• inguruko mendiak
• Gorbeia ingurua egun garbietan
• Aizkorri mendilerroa

Leku aproposa da:

• mendizaleentzat
• natura zaleentzat
• mendiko bizikletan ibiltzeko

Elgea mendilerroko mendi nagusiak

Aumategi (1.191 metro inguru)

Aumategi Elgea mendilerroko tontor garrantzitsuenetako bat da.

Igoerak aukera ematen du inguru honetako paisaia berezienak ezagutzeko:

• mendiko pistak
• artzaintza-eremuak
• belarrez estalitako magalak
• ikuspegi zabalak

Goialdean dagoen sentsazioa honakoa da:

Arabaren gaineko balkoi natural handi batean egotea

Handik argi ikusten da kontrastea:

• hegoaldean Barrundiako nekazaritza-lautada
• iparraldean Gipuzkoako mendiak

Mendian ibiltzera ohituta dauden pertsonentzako ibilbide interesgarria da.

Mugarriluze: historiaurreko aztarnen mendia

Mugarriluze Elgea mendilerroko beste puntu adierazgarrietako bat da.

Paisaia-balioaz gain, bere balio historiko eta kulturala nabarmentzen da, bertan aztarna megalitikoak aurkitzen baitira.

Elementu horiek gogorarazten dute Barrundiako mendiak gizakiak erabiltzen dituela historiaurretik.

Milaka urtez, eremu garai hauek honako erabilerak izan dituzte:

• igarobideak
• artzaintza-eremuak
• lurraldearen orientaziorako puntuak
• abeltzaintzarako baliabideak

Bide hauetatik ibiltzea mende askotako historia duten bideak zeharkatzea da.

Usakoatxa eta inguruko beste tontorrak

Elgea mendilerroak beste hainbat tontor eta lepo ere baditu.

Horiek aukera ematen dute bisitari bakoitzaren mailara egokitutako ibilbideak egiteko.

Paisaian nahasten dira:

• mendiko eremu irekiak
• baso txikiak
• antzinako bideak
• larre zabalak

Bere erakargarritasun handienetako bat zabaltasun-sentsazioa da.

Beste mendigune itxiago batzuekin alderatuta, Elgea mendilerroak etengabe eskaintzen ditu ikuspegi zabalak.

Aldaia mendia: basoa, historia eta natura

Barrundiako natura-gunerik interesgarrienetako bat Aldaia mendiaren ingurua da.

Aldaia Ullibarri-Ganboako urtegiaren ondoan dago eta balio natural handiko eremua da.

Bere paisaia honako elementuek osatzen dute:

• hariztiak
• baso mistoak
• landa-bideak
• muino txikiak
• urtegirako begiratoki naturalak

Leku ezin hobea da ibilbide lasaiak egiteko eta Elgea mendilerrokoa baino giro bilduago batez gozatzeko.

Aldaiako basoak

Aldaiako inguruko basoak bereziki garrantzitsuak dira, Arabako Lautadako antzinako landarediaren aztarnak gordetzen dituztelako.

Mende askotan, lurraldearen zati handi bat hariztiz estalita egon zen.

Denborarekin, baso horietako asko nekazaritza-lur bihurtu ziren.

Hala ere, gaur egun oraindik badaude antzinako paisaia hori mantentzen duten eremuak.

Aldaiako landaredia

Baso hauetan hainbat espezie aurki daitezke:

Haritzak

Haritza Arabako paisaia tradizionaleko zuhaitzik garrantzitsuenetako bat da.

Hariztiek eskaintzen dute:

• animalientzako janaria
• hegaztientzako babesa
• lurzoruaren babesa
• oreka ekologikoa

Udazkenean kolore aldaketak paisaia ikusgarriak sortzen ditu.

Astigarrak eta lizarrak

Haritzekin batera beste zuhaitz batzuk ere agertzen dira.

Astigarrak udazkenean bereziki ederrak dira, hostoek kolore biziak hartzen dituztelako.

Lizarrak, berriz, hezetasun handiagoa duten tokietan eta erreken inguruan hazten dira.

Zuhaixkak eta ekosistema txikiak

Basoa ez dago zuhaitzez bakarrik osatua.

Beheko landaredian aurkitzen dira:

• elorriak
• basaranak
• laharrak
• iratzeak
• basa-landareak

Eremu horiek oso garrantzitsuak dira animalia txikientzat.

Bide baten ertza ere babesleku bihur daiteke:

• intsektuentzat
• hegaztientzat
• ugaztun txikientzat

Aldaiako ibilbidea: basoa eta urtegiaren ikuspegiak

Ibilbide mota:

Natura-ibilaldia

Zailtasuna:

Txikia-ertaina

Gomendatua:

• ibiltzera ohitutako familientzat
• argazkilaritza zaleentzat
• natura behatzaileentzat
• lasaitasuna bilatzen dutenentzat

Ibilbide honek Barrundiako kontraste politenetako bat erakusten du:

baso barrutik ibiltzetik uraren ikuspegi zabaletara igarotzea

Bidean zehar aurkitzen dira:

• baso-bideak
• zuhaitzez betetako eremuak
• argigune naturalak
• Ullibarri-Ganboako ikuspegiak

Bereziki gomendagarria da udazkenean, basoak bere kolorerik bizi eta ederrenak hartzen dituenean.

Ullibarri-Ganboako urtegia: ura eta bizitza Barrundiaren paisaian

Barrundiako natura ulertzeko ezinbestekoa da Ullibarri-Ganboako urtegia aipatzea.

Gaur egun Arabako natura-gune ezagunenetako bat da, baina bere sorrera XX. mendeko eraldaketa handi baten ondorio izan zen.

Urtegia 1950eko hamarkadan eraiki zen, batez ere honako helburuekin:

• Zadorra ibaiaren ura erregulatzea
• Gasteiz eta Bilbo bezalako hiriei ura hornitzea
• baliabide hidrikoak kontrolatzea

Eraikuntza horrek paisaia guztiz aldatu zuen.

Lehen nekazaritza-lurrak eta herrixkak zeuden tokian, gaur egun ur-eremu handi bat dago, eta denborarekin balio ekologiko handiko espazio bihurtu da.

Urtegiaren eragina Barrundian

Ullibarri-Ganboako urtegiaren sorrerak aldaketa handiak ekarri zituen inguruko herrietara.

Bere eragina nabarmena izan zen honako lekuetan:

• Mendixur
• Marieta-Larrintzar
• Maturana ingurua
• antzinako Ganboako herriak

Zenbait herri desagertu egin ziren eta beste batzuek lur emankor asko galdu zituzten.

Hala ere, hamarkadak igaro ondoren, ingurune berri bat sortu zen.

Gaur egun urtegia da:

• fauna babesleku bat
• aisialdirako gunea
• natura behatzeko tokia
• ibilbide berdeen sare garrantzitsu bat

Mendixur Parke Ornitologikoa: hegaztien paradisua

Barrundiako natura-altxor handienetako bat Mendixur Parke Ornitologikoa da.

Ullibarri-Ganboako urtegiaren hegoaldean kokatzen da eta nazioarteko garrantzia duen hezegunea da.

Espazio hau bereziki ezaguna da bertan bizi diren edo bertatik igarotzen diren hegaztiengatik.

Hezeguneen garrantzia

Mendixurreko hezeguneak ekosistema oso aberatsak dira.

Bertan elkartzen dira:

• ur irekiko eremuak
• lezkadiak
• lokatz-eremuak
• landaredi hezea
• baso txikiak

Horrelako inguruneek babes ezin hobea eskaintzen diete animalia askori.

Mendixurren ikus daitezkeen hegaztiak

Urtean zehar espezie ugari ikus daitezke.

Ohikoen artean daude:

Lertxunak

Ur ertzetan ibiltzen dira normalean.

Bere hanka luzeekin eta mugimendu geldoekin arrainak eta animalia txikiak harrapatzen dituzte.

Ahateak eta uretako hegaztiak

Urtegian espezie desberdinak aurki daitezke:

• basahateak
• kopetazuriak
• murgilariak

Neguko hilabeteetan hegazti gehiago ikus daitezke, iparraldeko lurralde hotzetatik etortzen baitira.

Harrapariak

Mendixur inguruko zeruan ere ikus daitezke:

• miruak
• zapelatzak
• beste hegazti harrapari batzuk

Inguruko zelai eta basoek ehizarako eremu egokiak eskaintzen dizkiete.

Mendixurreko ibilbideak eta behatokiak

Parkeak bisitariei natura modu lasai batean ezagutzeko aukera ematen die.

Horretarako ditu:

• egurrezko pasabideak
• bidezidorrak
• hegaztiak behatzeko lekuak
• informazio-panelak

Ibilbideak aproposak dira:

• familientzat
• ikastetxeentzat
• argazkilarientzat
• natura zaleentzat

Ez da beharrezkoa mendiko esperientzia handirik izatea.

Mendixurren garrantzitsuena da:

gelditzea, entzutea eta ingurua behatzea.

Zadorra ibaia: Barrundiako bizitzaren ardatza

Barrundiako paisaia ezin da ulertu Zadorra ibairik gabe.

Ibaia Arabako garrantzitsuenetako bat da eta historian zehar herrien kokapena eta bizimodua baldintzatu ditu.

Bere inguruan sortu ziren hainbat herri:

• Gebara
• Heredia
• Dallo
• Maturana
• beste landa-nukleo batzuk

Zadorraren inguruko paisaia

Ibaiaren inguruan paisaia berezia sortzen da.

Bertan aurkitzen dira:

• ibaiertzeko basoak
• belardi hezeak
• nekazaritza-lurrak
• fauna aberatsa

Uraren presentziak bizitza sortzen du.

Horregatik, antzinatik gizakiak ibaiaren inguruan kokatu dira.

Ibaiertzeko landaredia

Zadorraren ertzetan hazten dira:

• haltzak
• sahatsak
• lizarrak
• zuhaixka hezeak

Landaredi horrek funtzio garrantzitsuak ditu:

• ibaiaren ertzak babestea
• animaliei babeslekua ematea
• uraren kalitatea mantentzea

Ibai txiki baten inguruan ekosistema oso bat sortzen da.

Zadorra eta historia

Zadorra ez da soilik elementu naturala izan.

Historian zehar honakoetarako erabili da:

• nekazaritzarako ura lortzeko
• errotak mugitzeko
• abereak hornitzeko
• herrien arteko komunikazioa errazteko

Horregatik, Barrundiako herri askoren historia ibaiari lotuta dago.

Barrundia ibaia: haranari izena ematen dion erreka

Zadorrarekin batera, Barrundia ibaia udalerriaren elementu natural garrantzitsuenetako bat da.

Ibai honek haranari eta udalerriari berari ematen dio izena.

Mendialdeko eremuetatik jaisten diren ur txikiek osatzen dute, eta pixkanaka bailara zeharkatzen dute.

Bere inguruan sortu dira historian zehar hainbat herri eta nekazaritza-eremu.

Barrundia ibaiaren paisaia

Ibaiaren inguruko paisaia lasaia eta naturala da.

Bertan aurki daitezke:

• belardi hezeak
• laborantza-lurrak
• zuhaitzez inguratutako ibaiertzak
• baserri tradizionalak
• landa-bide zaharrak

Ez da ibai handi eta ikusgarri bat, baina bai paisaia moldatu duen elementu garrantzitsua.

Barrundian, askotan, naturaren balioa xehetasun txikietan aurkitzen da.

Errekak eta iturburuak: menditik bailarara

Barrundiako mendietatik erreka eta ur-ibilgu ugari jaisten dira.

Batez ere:

• Elgea mendilerrotik
• Urkilla ingurutik
• Aldaia menditik

datozen urak dira.

Erreka txiki horiek funtsezkoak izan dira mendeetan zehar.

Erabili izan dira:

• herrietako ur-hornidurarako
• abereentzako
• baratzeak ureztatzeko
• errotak mugitzeko

Iturburu zaharren garrantzia

Barrundiako herrietan oraindik ikus daitezke antzinako iturriak.

Iturri horiek ez ziren soilik ura hartzeko tokiak.

Garai batean herriko bizitzaren erdigune sozialetako batzuk ziren.

Bertan:

• ura jasotzen zen
• abereak edaten zuten
• auzokideak elkartzen ziren
• eguneroko berriak partekatzen ziren

Horregatik, iturriek balio historiko eta sozial handia dute.

Basoak: Barrundiako altxor isila

Barrundiako beste aberastasun naturaletako bat bere basoak dira.

Nahiz eta gaur egun lurraldearen zati handi bat nekazaritzara bideratua egon, oraindik badira kalitate handiko baso-eremuak.

Baso horiek dira antzinako Arabako paisaiaren lekukoak.

Hariztiak

Hariztiak izan dira historikoki Arabako Lautadako baso nagusiak.

Garai batean haritzek eremu handiagoak estaltzen zituzten.

Gaur egun oraindik ikus daitezke hainbat lekutan:

• Aldaia inguruan
• Ozaetabason
• mendietako magaletan

Haritza ez da soilik zuhaitz bat.

Ekosistema oso baten oinarria da.

Haritz zahar batean bizi daitezke:

• intsektu mota ugari
• hegaztiak
• onddoak
• ugaztun txikiak

Zuhaitz motzak edo trasmochoak

Barrundiako basoetan aurki daitekeen elementu berezienetako bat zuhaitz motzak dira.

Zuhaitz hauek gizakiaren eta naturaren arteko harreman zaharraren lekuko dira.

Mendeetan zehar adarrak mozten zitzaizkien, baina zuhaitza bizirik mantentzen zen.

Adarrak erabiltzen ziren:

• egurra lortzeko
• ikatza egiteko
• tresnak egiteko
• etxeko beharretarako

Gaur egun zuhaitz hauek balio ekologiko handia dute.

Askotan barrualde hutsak dituzte, eta bertan animalia askok babeslekua aurkitzen dute.

Ozaetabaso: iraganeko basoaren aztarna

Barrundiako baso berezienetako bat Ozaetabaso da.

Ozaeta inguruan kokatutako baso-eremu honek herriaren eta naturaren arteko harreman historikoa erakusten du.

Bertan aurki daitezke:

• zuhaitz zaharrak
• antzinako baso-aprobetxamenduaren aztarnak
• bidezidorrak
• iturburuak
• harrobi zaharrak

Ozaetabasoko ibilaldiak

Ozaetabaso leku aproposa da lasai ibiltzeko.

Ez da tontor handi bat igotzeko lekua.

Bere balioa beste gauza batean dago:

basoaren barruan sartzea eta mendeetako paisaia bat sentitzea.

Ibilaldian entzun daitezke:

• hostoen mugimendua
• txorien kantua
• erreka txikien soinua

Horregatik oso leku egokia da:

• familientzat
• natura argazkilarientzat
• ibilaldi lasaiak nahi dituztenentzat

Barrundiako fauna: paisaia bizia

Barrundia ez da soilik mendiz eta basoz osatutako paisaia.

Animalia askoren bizilekua ere bada.

Ekosistema ezberdinen konbinazioari esker:

• basoak
• zelaiak
• ibaiak
• hezeguneak

fauna aberatsa mantendu da.

Ugaztunak

Barrundiako ingurune naturalean aurki daitezke:

Orkatza

Gero eta ohikoagoa da baso eta zelai inguruan ikustea.

Goizeko lehen orduetan edo iluntzean agertzen da gehien.

Basurdea

Basoetan bizi den animalia sendoa da.

Bere presentzia askotan ikus daiteke lurrean uzten dituen arrastoengatik.

Azeria

Barrundiako paisaiara oso ondo egokitutako animalia da.

Mugitzen da:

• zelaietan
• baso ertzetan
• herrietatik gertu dauden eremuetan

Hegaztiak

Hegaztiek leku berezia dute Barrundian.

Batez ere Mendixur eta urtegiaren inguruan.

Baina udalerri osoan aurki daitezke:

• harrapariak
• basoko hegaztiak
• nekazaritza-eremuko espezieak

Horrek Barrundia leku bikaina bihurtzen du natura behatzeko.

Barrundiako hegaztiak: zeruaren eta uraren artean

Barrundia hegaztientzako leku berezia da, paisaia mota askoren elkargunea delako.

Udalerri berean aurki daitezke:

• mendialdeak
• basoak
• nekazaritza-eremu irekiak
• ibaiak
• urtegia
• hezeguneak

Aniztasun horri esker, espezie askok bizitzeko edo atseden hartzeko toki egokia aurkitzen dute.

Mendixur: migrazio-bideen geralekua

Mendixur ingurua bereziki garrantzitsua da hegaztientzat.

Urtero milaka hegaztik egiten dituzte migrazio-bidaiak Europa eta Afrika artean.

Bidaia luze horietan ezinbestekoak dira atseden hartzeko eta elikatzeko toki seguruak.

Mendixur horietako bat da.

Bertan aurkitzen dituzte:

• ura
• janaria
• babes-eremuak
• ugaltzeko leku egokiak

Horregatik, urteko garai bakoitzean paisaia aldatu egiten da.

Udaberrian eta udazkenean hegazti migratzaile ugari ikus daitezke.

Barrundiako hegazti harrapariak

Mendilerroek eta zelai irekiek harraparientzako baldintza oso egokiak eskaintzen dituzte.

Ohikoen artean daude:

Miru gorria

Barrundiako zeruan sarritan ikus daitekeen hegaztia da.

Bere hegaldia dotorea eta lasaia da.

Askotan ikus daiteke:

• soroen gainetik
• herrien inguruan
• errepide ondoko eremuetan

Elikagaia bilatzen du hegaldi luzeak eginez.

Zapelatza

Arabako landa-eremuko harrapari ezagunenetako bat da.

Normalean ikus daiteke:

• zuhaitzen gainean pausatuta
• posteetan
• zelaiak behatzen

Bere eginkizuna oso garrantzitsua da ekosisteman, animalia txikien populazioa orekatzen laguntzen duelako.

Basoko hegaztiak

Barrundiako harizti eta basoetan beste espezie ugari bizi dira.

Aurki daitezke:

• okilak
• kaskabeltzak
• txantxangorriak
• birigarroak

Baso zaharrak bereziki garrantzitsuak dira hegazti hauentzat.

Zuhaitz zaharretan aurkitzen dituzte:

• habiak egiteko zuloak
• intsektuak
• babeslekua

Barrundia oinez ezagutzeko lurraldea

Barrundia ezagutzeko modurik onenetako bat bere bideetan barrena ibiltzea da.

Udalerriaren benetako izaera ez da autoz bakarrik ikusten.

Oinez edo bizikletaz agertzen dira bere altxor txikiak:

• baso ezkutuak
• iturri zaharrak
• harri historikoak
• ikuspegi irekiak
• herrien arteko bide zaharrak

Herrien arteko bide tradizionalak

Barrundiako herriak betidanik egon dira elkarren artean lotuta.

Gaur egun errepideak erabiltzen badira ere, lehen komunikazioa egiten zen:

• oinezko bideetatik
• abelbideetatik
• mendiko pasabideetatik

Bide horiek erabiltzen zituzten:

• nekazariek
• artzainek
• merkatariek
• bidaiariek

Gaur egun, bide horietako asko ibilbide berde bihurtu dira.

Barrundiako herriak lotzeko ibilbideak

Oinezko ibilbide interesgarriak egin daitezke hainbat kontzeju elkartuz.

Adibidez:

Ozaeta – Hermua – Larrea ingurua

Ibilbide honek erakusten du:

• nekazaritza-paisaia tradizionala
• Aldaia inguruko ikuspegiak
• herri txikien egitura historikoa

Bidean ikus daitezke:

• harrizko etxeak
• elizak
• iturriak
• landa-bide zaharrak

Gebara eta gazteluaren ingurua

Barrundiako ibilbide historikoenetako bat da.

Ibilbidean uztartzen dira:

• natura
• Erdi Aroko historia
• ikuspegi panoramikoak

Gebarako gazteluaren hondakinetatik Arabako Lautada osoaren ikuspegi zabala dago.

Leku horretan erraz ulertzen da zergatik izan zen hain puntu estrategikoa historian zehar.

Elgeako mendiko ibilbideak

Mendi giroko ibilaldiak nahi dituztenentzat, Elgea ingurua da aukerarik onenetako bat.

Bertatik igo daiteke:

• Elgea mendilerroko tontorretara
• historiaurreko aztarnetara
• artzaintza-eremu zaharretara

Ibilbide hauetan natura eta historia elkartzen dira.

Pauso bakoitzean ikus daitezke:

• antzinako erabileren arrastoak
• mendiko paisaia irekiak
• gizakiaren eta naturaren arteko harremana

Barrundia bizikletaz

Barrundiako paisaia oso egokia da bizikletaz ibiltzeko.

Bereziki gomendagarriak dira:

• mendiko bizikleta ibilbideak
• familiarekin egiteko bide errazak
• urtegi inguruko ibilbideak

Lurraldeak aukera ematen du egun bakarrean paisaia oso desberdinak ezagutzeko:

goizean basoan ibili eta arratsaldean urtegiaren ondoan atseden hartzeko.

Ondorioa: Barrundia, naturaren eta historiaren arteko lurraldea

Barrundia ez da soilik herri multzo bat.

Mendeetan zehar sortutako paisaia bizia da.

Bere nortasuna osatzen dute:

• Elgea mendilerroko tontorrek
• Aldaiako basoek
• Zadorra ibaiak
• Ullibarri-Ganboako urtegiak
• Mendixurreko hezeguneek
• herrien arteko bide zaharrek

Lurralde honetan natura eta historia ezin dira banandu.

Mendi bakoitzak, bide bakoitzak eta herri bakoitzak bere istorioa gordetzen du.

Barrundia lasai ezagutzeko lekua da:

ibiltzeko, behatzeko eta Arabako landa-paisaiaren benetako izaera sentitzeko.

Barrundiako ondare kulturala eta herrien memoria

Barrundiako paisaia ez dago soilik naturak osatua.

Herrien artean banatutako ondare historiko eta kultural aberats batek lurraldearen nortasuna eraikitzen du.

Mendeetan zehar bertako biztanleek utzitako aztarnak gaur egun ere ikus daitezke:

• elizak
• ermitak
• dorretxeak
• zubi zaharrak
• errotak
• garbitokiak
• baserri tradizionalak

Elementu horiek guztiak Barrundiako historiaren lekuko isilak dira.

Erdi Aroko aztarnak Barrundian

Barrundiako herri gehienen jatorria Erdi Aroan kokatzen da.

XI. mendeko dokumentuek erakusten dute ordurako herri asko antolatuta zeudela.

1025eko Donemiliagako Reja dokumentuan hainbat kontzeju aipatzen dira.

Besteak beste:

• Elgea
• Gebara
• Heredia
• Larrea
• Maturana
• Mendixur
• Audikana
• Zuhatzola

Dokumentu horrek erakusten du Barrundiako herriek mila urte inguruko historia dokumentatua dutela.

Garai hartan herriak nekazaritza-komunitate txikiak ziren.

Biztanleen bizimodua honako jardueretan oinarritzen zen:

• lurra lantzea
• abereak zaintzea
• basoko baliabideak erabiltzea
• herrien arteko bideak mantentzea

Gebara: Barrundiako iragan noble eta militarra

Barrundiako historiako lekurik garrantzitsuenetako bat Gebara da.

Erdi Aroan Guevara familiaren botere-gunea izan zen.

Familia hori Arabako nobleziako leinu boteretsuenetako bat bihurtu zen.

Bere boterearen sinbolo nagusia izan zen:

Gebarako gaztelua

Muino baten gainean eraiki zen, Arabako Lautada kontrolatzeko.

Handik ikus zitezkeen:

• merkataritza-bideak
• inguruko herriak
• Lautadako pasabide estrategikoak

Gazteluak paper garrantzitsua izan zuen:

• Erdi Aroko gatazketan
• bandoen gerretan
• Karlistaldietan

Gaur egun hondakinak besterik geratzen ez badira ere, Barrundiako historiaren ikur nagusietako bat da.

Dorretxeak eta familia nobleak

Erdi Aroan hainbat familia boteretsuk euren presentzia utzi zuten Barrundian.

Horren adibide dira:

Lazarraga dorrea

Larrea inguruan kokatua.

Bere funtzio nagusiak ziren:

• lurraldea kontrolatzea
• defentsa eskaintzea
• familiaren boterea erakustea

Dorretxeak ez ziren soilik etxebizitzak.

Garai hartan botere politikoaren eta ekonomikoaren adierazgarri ziren.

Elizak: herrien bihotza

Barrundiako kontzeju bakoitzean elizak garrantzi handia izan du.

Ez ziren soilik eraikin erlijiosoak.

Historikoki izan ziren:

• herritarren elkarguneak
• ospakizunen lekuak
• komunitatearen erreferentzia nagusia

Barrundiako eliza aipagarriak dira:

San Joan Bataiatzailearen eliza (Ozaeta)

Jatorri medievala duen eraikina da.

Bere barruan arte-elementu historiko garrantzitsuak gordetzen dira.

San Millan eliza (Larrea)

Herriko historiaren lekuko nagusietako bat da.

Mendeetan zehar aldaketak izan ditu eta hainbat garaitako aztarnak gordetzen ditu.

San Martin eliza (Maturana)

Herriko goialdean kokatua dago.

Bere kokapenak herriaren paisaian presentzia berezia ematen dio.

Ermitak eta herri-ohiturak

Barrundian ermitek ere garrantzi handia izan dute.

Askotan herrietatik kanpo eraikitzen ziren:

• mendietan
• bide zaharren alboan
• leku berezietan

Ermitak lotuta egon dira:

• erromeriekin
• jai tradizionalekin
• herritarren topaketekin

Adibide aipagarriak:

• Santa Marina ermita
• San Martin ermita
• San Bartolome ermita

Leku horiek belaunaldiz belaunaldi mantendu diren ohituren parte dira.

Landa-bizitzaren aztarnak

Barrundiako herrietan oraindik ikus daitezke antzinako bizimoduaren elementuak.

Garbitokiak

Garai batean ezinbesteko lekuak ziren.

Bertan:

• arropa garbitzen zen
• bizilagunak elkartzen ziren
• herriko berriak partekatzen ziren

Komunitatearen eguneroko bizitzaren parte ziren.

Errotak

Errotek nekazaritzarekin lotura zuzena zuten.

Bertan alea ehotzen zen, irina egiteko.

Horrek erakusten du garai batean herriek autonomia handiagoa zutela beren elikagaiak ekoizteko.

Iturriak eta abere-edangarriak

Ura ezinbesteko baliabidea zen.

Iturriak erabiltzen ziren:

• pertsonentzat
• abereentzat
• nekazaritzarako

Gaur egun ondare-elementu gisa mantentzen dira.

Barrundiako baserriak

Baserri tradizionalek herrien izaera markatzen dute.

Eraikin horietan elkartzen ziren:

• familia-bizitza
• nekazaritza-lana
• abereen zaintza

Harrizko hormek, egurrezko egiturek eta teilatu handiek Arabako landa-arkitekturaren ezaugarriak erakusten dituzte.

Ondorioa: iragana bizirik duen lurraldea

Barrundia ez da soilik paisaia eder bat.

Milaka urteko historiaren emaitza da.

Bere herri txikietan gordetzen dira:

• Erdi Aroko aztarnak
• nobleziaren historia
• nekazaritza-kultura
• erlijio-tradizioak
• natura eta gizakiaren arteko harremana

Kontzeju bakoitzak bere nortasuna dauka, baina guztiek batera Barrundiaren historia osatzen dute.

Barrundia lurralde txikia da mapan, baina oso handia bere memorian eta ondarean.