Audikana: historia, ondarea eta Zadorra bailarako landa-nortasuna

Audikana Arabako probintzian dagoen herri txiki bat da, Euskal Autonomia Erkidegoaren barruan kokatua.

Administratiboki Barrundiako udalerriko kontzejua da, Arabako Lautadako kuadrillaren barruan.

Herria gutxi gorabehera:

• Ozaetatik 5,5 kilometrora dago, Barrundiako udalerriaren hiriburutik.
• Gasteiztik 20 kilometrora dago.

Itsas mailatik 584 metro inguruko altueran kokatzen da, Zadorra ibaiaren inguruan eta Aldaia inguruko muino eta mendixkez inguratuta.

Kokapen geografikoa eta natura-ingurunea

Audikanaren ingurunea Arabako Lautadako paisaia tradizionalaren parte da.

Bertan honako elementuak nabarmentzen dira:

• laborantza-lurrak
• belardiak
• baso txikiak
• muino leunak
• landa-bide zaharrak

Herria El Montico izeneko muino txikiaren ipar eta ekialdeko magaletan hedatzen da.

Kokapen horretatik inguruko bailara eta Arabako Lautadako paisaia ikus daitezke.

Natur ingurune honek historian zehar herriko bizimodua baldintzatu du.

Jarduera ekonomiko nagusiak izan dira:

• nekazaritza
• abeltzaintza
• inguruko baliabide naturalen erabilera

Audikanaren jatorria eta lehen aipamen historikoak

Audikanaren historia Erdi Aroan hasten da.

Ezagutzen den lehen aipamen dokumentala 1025. urtekoa da.

Urte horretan herria Donemiliagako Reja (Reja de San Millán) izeneko dokumentu historikoan agertzen da.

Agiri horretan Arabako herriak jasotzen ziren, Donemiliaga Kukulako monasterioari zergak ordaintzen zizkiotenak.

Dokumentuan herria honela azaltzen da:

“Audicana”

Horrek erakusten du XI. menderako Audikana jada finkatutako bizigunea zela.

Audikana izenaren bilakaera

Mendeetan zehar herriaren izena hainbat formatan agertu da dokumentuetan.

Besteak beste:

• Audicana
• Abdicana
• Andicana
• Avdicana

Denborarekin gaur egungo Audikana forma finkatu zen.

Toponimiaren inguruko ikerketen arabera, izena antzinako pertsona-izen batetik etor liteke:

Audicus

Baliteke izen hori euskal jatorriko izen baten forma erromanizatua izatea.

Horrek erakusten du Arabako toponimian historian zehar izan diren eragin linguistiko ezberdinak.

Audikana eta Barrundiako Ermandadea

Erdi Aroan eta Aro Modernoan zehar Audikana Barrundiako Ermandadearen parte izan zen.

Ermandadeak Arabako antolaketa historikoan oso garrantzitsuak izan ziren.

Haien eginkizunak ziren:

• justizia administratzea
• herrien defentsa antolatzea
• baliabide komunak kudeatzea
• herrien arteko harremanak arautzea

Barrundiako Ermandadea izan zen gaur egungo Barrundiako udalerriaren oinarri historikoa.

Bide historikoak eta Audikanaren garrantzia

Garai batean Audikanak kokapen estrategikoa izan zuen.

Herritik gertu igarotzen zen:

Leintz Gatzaga eta Agurain lotzen zituen bidea

Bide hori Zadorra ibaiaren ingurutik igarotzen zen.

Horrek herria igarobide bihurtu zuen:

• bidaiarientzat
• merkatarientzat
• erromesentzat

Ospitalea eta antzinako ermitak

XVI. mendean Audikanan bidaiarientzako ospitale bat dokumentatzen da.

Garai hartako ospitaleek ez zuten gaur egungo esanahi bera.

Haien funtzio nagusia zen:

• bidaiariei aterpea ematea
• erromesei laguntza eskaintzea
• beharra zuten pertsonak artatzea

Garai berean hainbat ermita ere dokumentatu ziren:

• San Mames ermita
• San Jorge ermita
• San Adrian ermita

Denborarekin eraikin horiek desagertu egin ziren, baina herriaren iragan erlijiosoaren lekuko dira.

Audikana Lehen Karlistaldian

XIX. mendean Audikana hainbat gertakari historikoren lekuko izan zen.

1835. urtean, Lehen Karlistaldiaren garaian, tropa liberalak herrira sartu ziren.

Gertaera hori Gebarako gazteluaren inguruko borroken testuinguruan gertatu zen.

Karlisten eta liberalen arteko gatazka horiek eragina izan zuten:

• herriko bizimoduan
• ekonomian
• biztanleriaren bilakaeran

Audikana XIX. mendean

XIX. mendean Audikanari buruzko informazioa jasota dago Pascual Madozen “Diccionario geográfico-estadístico de España” lanean.

Garai hartan herriak:

• 51 biztanle inguru zituen
• nekazaritza zuen jarduera nagusi
• landa-bizimodu tradizionala mantentzen zuen

Biztanleria urte batzuetan nahiko egonkor mantendu zen.

Audikana gaur egun

XX. mendean zehar biztanleria pixkanaka gutxitzen joan zen.

Arrazoi nagusiak izan ziren:

• hirietara egindako migrazioa
• nekazaritzaren aldaketa
• bizimodu berriak

Gaur egun Audikana landa-nukleo txikia da.

Azken datuen arabera, 21 eta 25 biztanle artean ditu.

Hala ere, herriak bere nortasuna eta ondare historikoa mantentzen ditu.

Ondare historikoa eta arkitektonikoa

San Joan Bataiatzailearen eliza

Audikanako eraikin historiko nagusia San Joan Bataiatzailearen eliza da.

Herriko goialdean kokatzen da.

Tenpluak jatorri medievala dauka.

Mendeetan zehar hainbat berritze izan ditu, batez ere:

• XVI. mendean
• XVIII. mendean

Barruan hainbat elementu historiko gordetzen dira:

• bataio-pila medievala
• erretaula neoklasikoak
• elementu artistiko tradizionalak

Eliza herriko memoria historikoaren ikur nagusietako bat da.

Jaiak eta kultura

Audikanak bere ohitura eta tradizioak mantentzen ditu.

Herriko jai nagusiak ekainaren 24an ospatzen dira.

Egun hori honakoari eskainita dago:

San Joan Bataiatzailea

Jaietan egiten dira:

• ospakizun erlijiosoak
• jarduera tradizionalak
• herritarren arteko topaketak

Jaiak herriko komunitatea indartzeko une garrantzitsuak dira.

Ondorioa

Audikana Arabako herri txikia da, baina mila urte baino gehiagoko historia dokumentatua dauka.

Bere Erdi Aroko jatorriak, Zadorra bailarako bide historikoetan izan zuen kokapenak eta Barrundiako Ermandadearekin izandako loturak herriaren nortasuna osatu dute.

Gaur egun biztanle gutxi izan arren, Audikanak bere ondare historikoa, paisaia eta tradizioak mantentzen ditu.

San Joan Bataiatzailearen elizak, antzinako bideek eta landa-inguruneak Arabako Lautadako memoria historikoaren parte bihurtzen dute.

Audikana Barrundiako mosaiko historiko eta kulturalaren pieza txiki baina baliotsua da.